Franciszek Gabryl
(9 marca 1866 Wieprz koło Andrychowa – 6/7 stycznia 1914 Kraków)
filozof, teolog, ksiądz
rodzina
syn Jana i Katarzyny ze Skowronów
biogram
Po ukończeniu gimnazjum klasycznego w Wadowicach wstąpił do krakowskiego seminarium duchownego i rozpoczął studia na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wśród jego wykładowców znajdowali się między innymi jezuicki filozof i teolog Marian Morawski oraz Stefan Pawlicki, jeden z głównych przedstawicieli krakowskiej filozofii katolickiej drugiej połowy XIX wieku. Studia ukończył, nie uzyskując jeszcze stopnia naukowego. Początkowo pracował duszpastersko jako wikariusz w Bieńkówce, a następnie w Skawinie. Wkrótce powrócił jednak do pracy naukowej. Kontynuował studia teologiczne na Uniwersytecie Wiedeńskim, gdzie uzyskał doktorat z teologii. Przez pewien czas pełnił później obowiązki wikariusza w Oświęcimiu.
Otrzymał stypendium umożliwiające dalsze kształcenie w najważniejszych europejskich ośrodkach filozofii i teologii katolickiej. Studiował w Rzymie, między innymi na Uniwersytecie Gregoriańskim, we Fryburgu Szwajcarskim, we Wrocławiu oraz w Lowanium. We Wrocławiu zetknął się z badaniami Clemensa Baeumkera nad filozofią średniowieczną, natomiast w Lowanium pozostawał pod wpływem Désirégo Josepha Merciera, twórcy tamtejszego ośrodka odnowionej filozofii scholastycznej. Kontakty te miały zasadnicze znaczenie dla ukształtowania programu filozoficznego Gabryla, łączącego tradycję tomistyczną z próbą wykorzystania osiągnięć współczesnych nauk przyrodniczych i psychologii.
Po powrocie do Krakowa przeprowadził habilitację na Wydziale Teologicznym UJ. Jej podstawą była rozprawa Nieśmiertelność duszy ludzkiej w świetle rozumu i nowoczesnej nauki, wydana została w Krakowie. Prowadził wykłady jako docent prywatny teologii fundamentalnej i filozofii chrześcijańskiej. Organizował również seminarium oparte na analizie Sumy teologicznej św. Tomasza z Akwinu. Został profesorem nadzwyczajnym, a następnie profesorem zwyczajnym. Trzykrotnie sprawował urząd dziekana Wydziału Teologicznego, został też wybrany rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Z racji sprawowania godności rektorskiej wszedł jako poseł wirylista do Sejmu Krajowego Galicji. Uczestniczył również w pracach Akademii Umiejętności, należąc do Komisji do Badania Historii Filozofii w Polsce. W diecezji krakowskiej pełnił obowiązki cenzora książek religijnych oraz komisarza biskupiego do spraw nauczania religii w szkołach średnich.
Gabryl należał do pionierów neoscholastyki na ziemiach polskich. Podobnie jak działający we Lwowie Kazimierz Wajs dążył do stworzenia całościowego systemu filozofii chrześcijańskiej, który uwzględniałby zarówno tradycję Arystotelesa i św. Tomasza z Akwinu, jak i wyniki współczesnych nauk. Nie ograniczał się przy tym do bezpośredniego powtarzania średniowiecznych rozwiązań. Korzystał z osiągnięć szkoły lowańskiej, współczesnej psychologii, biologii, paleontologii oraz nauk fizycznych.
Za podstawową dziedzinę filozofii uważał metafizykę, rozumianą jako naukę o najwyższych zasadach i ostatecznych przyczynach rzeczywistości. Bronił jej przed pozytywistycznym i materialistycznym odrzuceniem, wskazując, że nauki szczegółowe nie są w stanie samodzielnie odpowiedzieć na pytania o pierwszą przyczynę świata, naturę człowieka, wolność woli, istnienie Boga ani o podstawy obowiązywania norm moralnych. Jednocześnie podkreślał, że filozofia powinna uwzględniać wyniki nauk empirycznych, choć jej zadanie nie może sprowadzać się do prostego ich zestawiania.
W teorii poznania reprezentował realizm. Przyjmował, że człowiek może poznać istniejącą niezależnie od niego rzeczywistość, a prawda polega na zgodności poznania z przedmiotowym stanem rzeczy. Dopuszczał stosowanie metodycznego wątpienia, lecz nie obejmował nim podstawowych zasad rozumu, takich jak zasada tożsamości, niesprzeczności i racji dostatecznej, ani samej zdolności umysłu do poznawania prawdy. Jego Noetyka była jednym z pierwszych polskich podręczników neoscholastycznej teorii poznania.
W psychologii filozoficznej bronił substancjalności, duchowości i nieśmiertelności duszy ludzkiej. Analizował pamięć, uczucia, wolę, poznanie zmysłowe i umysłowe oraz relację duszy do ciała. Interesował się także psychiką zwierząt i różnicami między poznaniem ludzkim a zwierzęcym. W swoich rozważaniach posługiwał się zarówno terminologią scholastyczną, jak i wynikami ówczesnej psychologii eksperymentalnej.
W filozofii przyrody podejmował zagadnienia pochodzenia życia, budowy materii, przestrzeni, czasu, granic wszechświata oraz ewolucji organizmów. Nie odrzucał samej idei ewolucji, lecz krytycznie odnosił się do materialistycznych interpretacji darwinizmu. Starał się wyznaczyć granicę pomiędzy ustaleniami nauk empirycznych a ich filozoficzną interpretacją. Jego stanowisko stanowiło jedną z pierwszych w Polsce prób włączenia problematyki ewolucyjnej do systematycznej filozofii neoscholastycznej.
Ważną część jego dorobku stanowiły badania historyczno-filozoficzne. Zajmował się Arystotelesem, średniowieczną scholastyką oraz dziejami polskiej filozofii religijnej. W dwutomowym dziele Polska filozofia religijna w wieku XIX omówił przedstawicieli kantyzmu, heglizmu, filozofii Schellinga, tradycjonalizmu, mistycyzmu oraz scholastyki i neoscholastyki. Praca ta spotkała się z krytyką z powodu przewagi streszczeń nad pogłębioną interpretacją oraz pominięcia części ważnych myślicieli. Zachowała jednak znaczenie jako jedna z pierwszych obszernych syntez dziejów polskiej filozofii religijnej XIX stulecia. Gabryl opublikował ponad pięćdziesiąt książek, rozpraw, artykułów, recenzji i haseł encyklopedycznych. Jego podręczniki przez wiele lat służyły studentom seminariów duchownych i wydziałów teologicznych. Oddziaływały także poza Polską — Noetyka została przełożona na język czeski przez Jana Snižka.
Gabryl odegrał istotną rolę w odrodzeniu filozofii scholastycznej w Polsce. Jego znaczenie polegało nie tyle na stworzeniu całkowicie nowego systemu, ile na przygotowaniu obszernej, polskojęzycznej syntezy podstawowych dyscyplin filozoficznych. Wykształcił podstawy programu badawczego, który na Uniwersytecie Jagiellońskim kontynuował później między innymi Konstanty Michalski.
Zmarł nagle, pochowany na Cmentarzu Rakowickim (kwatera PAS AD, rząd południowy, miejsce po lewej Bujaków).
wybrane prace:
1894 - O kategoriach Arystotelesa, „Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Historyczno-Filozoficzny”, t. 36, Kraków, s. 1–165
1895 - Nieśmiertelność duszy ludzkiej w świetle rozumu i nowoczesnej nauki, Kraków - Rozprawa habilitacyjna poświęcona racjonalnym i naukowym argumentom na rzecz duchowości i nieśmiertelności duszy
1897 - O kategoryach Arystotelesa, Kraków
1899 - System filozofii, t. 1: Logika formalna, Kraków - Systematyczny wykład logiki, częściowo oparty na wcześniejszej rozprawie o kategoriach Arystotelesa
1900 - Noetyka, Kraków - Podręcznik teorii poznania, określanej również przez autora jako kryteriologia lub logika materialna. Wydanie czeskie ukazało się w Ołomuńcu w 1921 roku, a drugie wydanie polskie, uzupełnione przez Jana Stepę, około 1930–1931 roku
1901 - Czy metafizyka ma jeszcze rację bytu?, [w:] Przegląd Powszechny, t. 71, s. 19-45
1902 - O nieskończoności, [w:] Kwartalnik Teologiczny
1902 - Analityczny charakter prawa przyczynowości, [w:] Kwartalnik Teologiczny
1902 - Kilka hipotez o powstaniu ludzkiej mowy, [w:] Kwartalnik Teologiczny
1903 - Co to jest czas, [w:] Kwartalnik Teologiczny
1903 - Co to jest przestrzeń, [w:] Kwartalnik Teologiczny
1903 - Metafizyka ogólna, czyli nauka o bycie, Kraków - Obrona możliwości i konieczności metafizyki oraz wykład podstawowych zagadnień ontologii
1906 - Psychologia, t. 1–2, Kraków - Obszerne opracowanie psychologii empirycznej i racjonalnej, obejmujące zagadnienia poznania, pamięci, uczuć, woli, duszy i jej stosunku do ciała
1910 - Filozofia przyrody, Kraków - Synteza neoscholastycznej kosmologii i filozofii przyrody, uwzględniająca współczesne autorowi problemy fizyki, biologii i teorii ewolucji
1911 - Dogmatyzm w poznaniu, w: W poszukiwaniu prawdy. Wstęp do teorii poznania. Sześć wykładów wygłoszonych w Auli Uniwersytetu Jagiellońskiego w 1909 r., red. M. Straszewski, Kraków, s. 41–60
1912 - Logika ogólna, Kraków - Poprawiona i rozbudowana wersja wcześniejszej Logiki formalnej
1913 - Polska filozofia religijna w wieku XIX, t. 1, Warszawa
1914 - Polska filozofia religijna w wieku XIX, t. 2, Warszawa - Jedna z pierwszych obszernych syntez polskiej myśli religijnej i filozoficznej XIX wieku
kalendarium
przed 1886 - nauka w gimnazjum klasycznym w Wadowicach
1886 - wstąpienie do krakowskiego seminarium duchownego i rozpoczęcie studiów na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego
1890 - ukończenie studiów teologicznych; przyjęcie święceń kapłańskich; rozpoczęcie pracy duszpasterskiej
1890–1892 - posługa wikariusza w Bieńkówce i Skawinie; kontynuowanie studiów teologicznych
1892 - uzyskanie doktoratu z teologii na Uniwersytecie Wiedeńskim
1892–1894 - praca duszpasterska, między innymi w Oświęcimiu
1894 - wyjazd na zagraniczne studia filozoficzne i teologiczne do Rzymu, Fryburga, Wrocławia i Lowanium
1895/1896 - habilitacja na Wydziale Teologicznym UJ; rozpoczęcie wykładów z teologii fundamentalnej i filozofii chrześcijańskiej
1898 - nominacja na profesora nadzwyczajnego
1901 - ogłoszenie rozprawy Czy metafizyka ma jeszcze rację bytu?
1902 - nominacja na profesora zwyczajnego
1902/1903, 1905/1906, 1910/1911 – dziekan na Wydziale Teologicznym UJ
1907/1908 - rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego; z urzędu poseł wirylista do Sejmu Krajowego Galicji
1911 - wykład o polskiej filozofii religijnej oraz publikacja rozpraw dotyczących logiki, ewolucji i historii filozofii
1913 - referaty w Komisji Historii Filozofii w Polsce
1915 - pośmiertne wydanie rozprawy O. Walerian Magni, kapucyn (1586–1661), antyarystotelik w XVII wieku
1921 - ukazanie się czeskiego przekładu Noetyki
1930/1931 - pośmiertne wydanie drugiej, uzupełnionej przez Jana Stepę edycji Noetyki
źródła:
Aleksandra Usowicz: Gabryl Franciszek, [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 7: Firlej Jan – Girdwoyń Kazimierz, Kraków 1948-1958
Zofia Buczek: Gabryl Franciszek. [w:] Słownik psychologów polskich. Elwira Kosnarewicz, Teresa Rzepa, Ryszard Stachowski (red.). Poznań: Instytut Psychologii UAM, 1992
Urszula Żegleń, Gabryl Franciszek, [w:] Encyklopedia katolicka, t. 5, Lublin 1989