Julian Fałat
(30 lipca 1853 Tuligłowy koło Mościsk - 9 lipca 1929 Bystra koło Bielska-Białej)
malarz, pejzażysta
rodzina
syn organisty wiejskiego
Julian Fałat, przed 1904 rokiem, źródło Internationale Kunstausstellung, Kunsthistorische Ausstellung, Grosse Gartenbau-Ausstellung, autor Heliogravür der Verlagsanstalt F. Bruckmann München, von Fotografien (Fotografen unbekannt), vor 1904
około 1900 poślubił Marię Luizę Comello de Stuckenfeld (1879–1916)
dzieci: Helena Rita „Kuka” (1901-1931), 1. mąż Igo Sym (1896–1941), aktor, dyrektor teatru, dzieci: Julian Piotr (1922-1929); 2. mąż Marian Niemczewski (1876-1944), prawnik, dzieci: Lucjan, żona Lidia Blaszczekowitz, Lucyna Maria (1926-2009), mąż Tadeusz Frąckiewicz
biogram
Uczył się kolejno we Lwowie, Komarnie i Przemyślu. Jeszcze jako uczeń gimnazjum, nie ukończywszy szóstej klasy, opuścił szkołę i wyjechał do Krakowa, gdzie rozpoczął naukę w Szkole Sztuk Pięknych. Już wówczas ujawnił niezwykłą determinację w dążeniu do kariery artystycznej. Po ukończeniu studiów początkowo pracował jako rysownik na terenach południowej Rosji, między innymi w guberni chersońskiej, Humaniu i Odessie, zdobywając doświadczenie zawodowe oraz doskonaląc warsztat.
Dzięki wsparciu architekta Feliksa Gąsiorowskiego otrzymał możliwość dalszego kształcenia za granicą. Podjął studia politechniczne w Zurychu, a następnie w Monachium, równolegle rozwijając zainteresowania malarskie w tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem Alexandra Strähubera i Georga Martina Raaba. W okresie monachijskim tworzył przede wszystkim sceny rodzajowe i kompozycje ukazujące życie klasztorne. Prace te spotkały się z życzliwym przyjęciem publiczności, były prezentowane na wystawach i reprodukowane zarówno przez czasopisma niemieckie, jak i polskie, między innymi „Tygodnik Ilustrowany” oraz „Kłosy”, z którymi współpracował również po powrocie do kraju.
Po zakończeniu studiów zamieszkał w Warszawie, skąd odbywał liczne podróże artystyczne po ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, szczególnie na Litwę i Żmudź. Nie ograniczał się jednak wyłącznie do Europy. Wyruszył także w wielką podróż dookoła świata, odwiedzając kolejno Marsylię, Port Said, Aden, Cejlon, Singapur, Hongkong, Jokohamę, San Francisco, Nowy Jork, Bremę i Monachium. Wyprawa ta dostarczyła mu wielu inspiracji oraz wzbogaciła jego doświadczenia artystyczne.
Przełomowym momentem w jego karierze okazało się spotkanie z Wilhelmem Hohenzollernem, późniejszym cesarzem Niemiec Wilhelmem II, podczas polowania organizowanego przez Radziwiłłów w Nieświeżu. Zafascynowany talentem malarza następca tronu zaprosił go do Berlina. Artysta spędził tam niemal dziesięć lat jako nadworny malarz scen myśliwskich, realizując liczne zamówienia dworu cesarskiego i zdobywając międzynarodową renomę.
Po powrocie do Krakowa powierzono mu stanowisko dyrektora Szkoły Sztuk Pięknych. W czasie swojej kadencji przeprowadził gruntowną reformę uczelni. Zmodernizował program nauczania, odnowił skład profesorski oraz utworzył samodzielną katedrę pejzażu. Dzięki jego staraniom oraz osobistym zabiegom u cesarza Franciszka Józefa I szkoła uzyskała rangę akademii i przyjęła nazwę Akademii Sztuk Pięknych, stając się jedną z najważniejszych instytucji artystycznych w kraju.
Po przejściu na emeryturę osiadł w swojej posiadłości w Bystrej u stóp Beskidów. Mimo zaawansowanego wieku nie zaprzestał działalności publicznej. Po wybuchu I wojny światowej zgłosił się do Legionów Polskich i uczestniczył m.in. w działaniach wojennych na froncie wołyńskim. Po zakończeniu służby zamieszkał na pewien czas w Toruniu, gdzie zaangażował się w życie społeczne i kulturalne miasta. Był inicjatorem powstania Konfraterni Artystów, współtworzył Towarzystwo Muzyczne oraz Towarzystwo Opieki nad Dziećmi.
Po powrocie do Bystrej związał się ze środowiskiem literacko-artystycznym skupionym wokół Emila Zegadłowicza i grupy „Czartak”. Przez całe życie pozostawał jednak przede wszystkim członkiem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”, najważniejszego ugrupowania polskich twórców przełomu XIX i XX wieku.
Regularnie prezentował swoje dzieła na wystawach Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie oraz w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych. Jego indywidualne ekspozycje odbywały się w największych ośrodkach artystycznych Polski – Warszawie, Krakowie, Lwowie, Poznaniu i Katowicach – a także poza granicami kraju, m.in. w Paryżu, Berlinie, Monachium, Wenecji, Rzymie, Chicago i Saint Louis.
Największą sławę przyniosły mu obrazy o tematyce myśliwskiej, które stały się znakiem rozpoznawczym jego twórczości. Z niezwykłą znajomością realiów przedstawiał polowania, nagonki, trębaczy, łowców z oszczepami, sceny tropienia niedźwiedzi, obozowiska myśliwskie czy triumfalne powroty z łowów. Kompozycje te łączyły dynamiczną narrację z doskonałą obserwacją przyrody i zwierząt. Równie dużym uznaniem cieszyły się jego pejzaże, zwłaszcza przedstawiające krajobrazy Litwy, Polesia i wschodnich kresów dawnej Rzeczypospolitej. W jego dorobku ważne miejsce zajmuje również malarstwo portretowe. Tworzył liczne autoportrety, portrety członków rodziny, dzieci oraz żołnierzy legionowych, ukazując ich z dużą wrażliwością psychologiczną.
Najchętniej posługiwał się techniką akwareli, osiągając w niej mistrzostwo i wyjątkową lekkość malarskiego wyrazu. Tworzył również prace pastelowe, które pozwalały mu wydobywać subtelne efekty kolorystyczne. Pozostawił bogaty dorobek artystyczny, dzięki któremu zaliczany jest do najwybitniejszych polskich malarzy przełomu XIX i XX wieku, szczególnie cenionych za sceny myśliwskie i pejzaże kresowe.
Pochowany w grobie rodzinnym na cmentarzu w Bystrej.
wybrane prace:
1861 - Polowanie w Nieświeżu
1869 – Portret ojca
1870 – Kościół w Tuligłowach, Plebania w Wyszatycach
1879 – Benedyktyn
1881 – Mnich z mszałem
1882 - Powrót z niedźwiedziem
1887 – Nagonka
1890 – Zaloty myśliwca
1892 – Wiejski chłopiec
1893 – Montmartre
1903 – Portret żony
1906 - Dwa światy
1907 – Śnieg
1910 – Kobieta w kimonie
1912 – Portret brata
1913 - Pejzaż zimowy z rzeką
1914 - Mnich
1925 – Pejzaż z kasztanami
kalendarium
1869-1871 - studiował w krakowskiej SSP
1872 – rysownik u archeologa Stanisława Krzyżanowskiego w Lachowiczach, później w Czerpowodach
1873 – rysownik w Odessie w biurze architekta Feliksa Gąsiorowskiego
1873 - podjął studia politechniczne w Zurychu i Monachium
1874 – po raz pierwszy wystawiał, cztery widoki Szwajcarii, w krakowskim TPSP
1874-1876 – w Szwajcarii pracował jako kreślarz przy budowie kolei Tösstahlbahn w kantonie Zurychu
1877-1880 - kontynuował naukę malarstwa w akademii sztuk pięknych w Monachium
1880 – w końcu roku przebywał we Włoszech, głównie w Rzymie
1881 – udał się do Monachium i do Warszawy
1882 – przebywał na Żmudzi
1883 – przebywał na Litwie
1884 – wyjechał do Paryża, a następnie do Hiszpanii
1885 - odbył podróż dookoła świata
1886-1895 - przebywał w Berlinie na zaproszenie cesarza Wilhelma II
1890 – członek warszawskiego TZSP
1894 XII – 1896 IV – wraz z W. Kossakiem malował w Berlinie (dojeżdżając z Krakowa) panoramę Przejście Napoleona I przez Berezyny w 1812
1895 III 26 - 1905 - dyrektor krakowskiej SSP
1897 - został członkiem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka"
1900 - dzięki wstawiennictwu Fałata u cesarza Franciszka Józefa I uczelnia otrzymała status i nazwę Akademii Sztuk Pięknych
1900 – Order Korony Żelaznej III klasy
1905- XII 1909 - rektor ASP
1908 – Krzyż Komandorski Orderu Franciszka Józefa
1910 - wyjechał z Krakowa, osiadł w Bystrej
1914 – wstąpił do Legionów Polskich
1915 – uczestniczył w walkach na froncie wołyńskim
1919 – ochotniczo wstąpił do wojska
1919-1920 – mieszkał w Toruniu
1921–1922 – dyrektor Departamentu Sztuki w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego
1925 – wystawa retrospektywna w TPSP (97 prac)
1926 – wystawa jubileuszowa w TZSP (137 prac)
1928 - Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski
1930 – wystawa w Katowicach (90 prac )
1932 - Kraków ofiarował mu ulicę w VII dzielnicy Zwierzyniec, łączącą ul. Mlaskotów z ul. Józefa Ignacego Kraszewskiego
1935 – ukazały się jego Pamiętniki
źródła:
FAŁAT Julian (1853-1929) malarz, [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 6: Dunin Rodryg – Firlej Henryk, Kraków 1948
Hanna Bartnicka-Górska, Fałat Julian, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, t. 2, D-G, Wrocław 1975
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Wielka encyklopedia malarstwa polskiego, Wydawnictwo Kluszczyński, Kraków 2011
Jerzy Malinowski: Julian Fałat. Warszawa 1987
Maciej Masłowski: Julian Fałat. Warszawa 1964