August Emil Fieldorf
pseudonimy: Nil, Maj, Weller
(20 marca 1895 Kraków – 24 lutego 1953 Warszawa)
generał, uczestnik konspiracji
rodzina
syn Andrzeja, maszynisty kolejowego, i Agnieszki ze Szwandów
w 1919 roku poślubił Janinę Kobylińską
dzieci: Krystyna (1922-1979), Maria (1925-2010)
biogram
Urodził się w Krakowie, w kamienicy przy ul. Lubicz 32. Z rodzinnym miastem związane były również jego lata szkolne – najpierw uczęszczał do męskiej szkoły im. św. Mikołaja, a następnie ukończył Państwowe Męskie Seminarium Nauczycielskie, zdobywając przygotowanie pedagogiczne.
Jeszcze przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości zaangażował się w działalność niepodległościową, wstępując do Związku Strzeleckiego. Wybuch I wojny światowej skierował go do I Brygady Legionów Polskich, w której rozpoczął służbę wojskową. Po odrodzeniu państwa polskiego pozostał w szeregach Wojska Polskiego, awansując na stopnie oficerskie i wiążąc swoją dalszą karierę z zawodową służbą wojskową. Brał czynny udział w walkach o Wilno oraz w wojnie polsko-bolszewickiej, uczestnicząc w działaniach, które przesądziły o utrwaleniu granic odrodzonej Rzeczypospolitej.
Po klęsce kampanii wrześniowej 1939 roku przedostał się przez Europę Zachodnią do Francji, a po jej upadku znalazł się w Wielkiej Brytanii. Tam został wyznaczony do szczególnie odpowiedzialnej misji – jako pierwszy emisariusz Naczelnego Wodza i Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie został przerzucony do okupowanego kraju, aby nawiązać łączność z rodzącymi się strukturami Polskiego Państwa Podziemnego. Po przybyciu do okupowanej Polski początkowo działał w strukturach warszawskiego Związku Walki Zbrojnej. Następnie prowadził działalność konspiracyjną na Wileńszczyźnie i w okręgu białostockim. Z czasem powierzono mu jedno z najważniejszych stanowisk w Armii Krajowej – został dowódcą Kierownictwa Dywersji Komendy Głównej AK (Kedywu), odpowiadając za organizację i koordynację akcji sabotażowych oraz zbrojnych przeciwko niemieckiemu okupantowi.
Jedną z najbardziej spektakularnych operacji przeprowadzonych pod jego dowództwem było wydanie rozkazu wykonania wyroku śmierci na generale SS i policji Franzu Kutscherze, odpowiedzialnym za terror stosowany wobec mieszkańców Warszawy. Zamach został przeprowadzony w centrum stolicy przez żołnierzy Oddziału Dywersji AK „Pegaz”, wywodzącego się z kompanii „Agat” Szarych Szeregów, i przeszedł do historii jako jedna z najgłośniejszych akcji bojowych Polskiego Państwa Podziemnego. Na krótko przed upadkiem powstania warszawskiego Naczelny Wódz generał Kazimierz Sosnkowski awansował go do stopnia generała brygady. Jednocześnie powierzył mu funkcję komendanta organizacji „NIE” – elitarnej, zakonspirowanej struktury Armii Krajowej, przygotowywanej do prowadzenia działalności niepodległościowej w warunkach przewidywanej okupacji sowieckiej.
Po wkroczeniu Armii Czerwonej został zatrzymany przez funkcjonariuszy NKWD w Milanówku. Posługiwał się wówczas fałszywym nazwiskiem Walenty Gdanicki, dzięki czemu nie został rozpoznany jako jeden z najwyższych dowódców Armii Krajowej. Skazano go na zesłanie do obozu pracy na Uralu. Po odbyciu kary powrócił do Polski i, nadal ukrywając swoją prawdziwą tożsamość, zamieszkał w Białej Podlaskiej. Nie podjął już działalności konspiracyjnej. W kolejnych latach przebywał również w Warszawie i Krakowie, by ostatecznie osiąść w Łodzi.
Po ujawnieniu swojej tożsamości został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa. W sfingowanym procesie, prowadzonym przed tzw. sekcją tajną sądu wojskowego, opartym na fałszywych zarzutach, skazano go na karę śmierci. Wyrok wykonano w więzieniu mokotowskim w Warszawie. Miejsca jego pochówku do dziś nie udało się ustalić. W okresie odwilży politycznej został pośmiertnie zrehabilitowany. W 1958 roku unieważniono wydany przeciwko niemu wyrok, przywracając dobre imię jednemu z najwybitniejszych dowódców Armii Krajowej.
Pamięć o generale jest szczególnie żywa w Krakowie. Jego imię noszą między innymi ulica na Białym Prądniku, Zespół Szkół Mechanicznych nr 4 przy ul. Podbrzezie 10 oraz Jednostka Wojskowa NIL przy ul. Tynieckiej 45. Jego postać upamiętniają również tablice pamiątkowe umieszczone na kamienicy przy ul. Lubicz 32, gdzie się urodził, w siedzibie Fundacji Muzeum Armii Krajowej im. gen. Emila Fieldorfa „Nila” przy ul. Wita Stwosza 12, w Zespole Szkół Mechanicznych nr 4 oraz w kościele Ojców Kapucynów w Krakowie.
kalendarium
1910 - wstąpił do Strzelca
1912 - pełnoprawny członek Związku Strzeleckiego
1914 VIII 6 - zgłosił się na ochotnika do formowanej I Brygady Legionów
1916 - awansowany do stopnia sierżanta
1916 - odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari V kl. (za męstwo w walce pod Hulewiczami)
1917 - skierowany został do szkoły oficerskiej
1917 - po odmowie złożenia przysięgi państwom centralnym wcielony do armii austriackiej i skierowany na front włoski
1917 IX - służył na odcinku "Zara Nord" w Tyrolu południowym
1918 IX - zgłosił się do Polskiej Organizacji Wojskowej w Krakowie, służył w oddziale dowodzonym przez ppor. Eugeniusza Wyrwińskiego "Koguta"
1918 X 31 - brał udział w rozbrajaniu garnizonu w Krakowie
1919 IV - podporucznik i dowódca kompanii karabinów maszynowych, bierze udział w walkach o Wilno
1919 X 18 - w Wilnie kapelan pułkowy, ksiądz Franciszek Tyczkowski, udziela w kościele podominikańskim ślubu Janinie Kobylińskiej z podporucznikiem Augustem Emilem Fieldorfem
1919-1921 - uczestnik wojny polsko-bolszewickiej w I Pułku Piechoty Legionów
1919 - odznaczony Krzyżem Walecznych za walki o Wilno
1919 - odznaczony Krzyżem Walecznych za walki pod Dyneburgiem
1920 - odznaczony Krzyżem Walecznych za walki pod Białymstokiem oraz pod Staworowem
1922 - mianowany kapitanem
1922 - wraz z 1 Dywizją Piechoty Legionów został przeniesiony do Wilna
1922 VII 25 - urodziła się córka Krystyna
1923 - ukończył Szkołę Podchorążych Piechoty w Warszawie
1925 III 20 - urodziła się druga córka, Maria
1928 - awansowany na majora i przeniesiony do służby w 1 Pułku Piechoty Legionów na stanowisku dowódcy batalionu
1931-1932 - pracował w ambasadzie RP w Paryżu
1935 - przeniesiony na stanowisko dowódcy samodzielnego Batalionu KOP "Troki" w Pułku KOP "Wilno"
1936 - awansowany do stopnia podpułkownika
1938-1939 - dowodził 51. Pułkiem Strzelców Kresowych im. Giuseppe Garibaldiego - w Brzeżanach
1939 IX - przeszedł cały szlak bojowy 12 Dywizji Piechoty jako dowódca 51 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych
1939 IX 8/9 - po rozbiciu Pułku w bitwie pod Iłżą, przebił się w cywilnym ubraniu do Krakowa
1939 X - spróbował przedostać się do Francji, jednak został zatrzymany na granicy słowackiej i internowany, po kilku tygodniach uciekł i przedostał się do Francji
1940 V - po ukończeniu kursów sztabowych awansowany na pułkownika
1940 IX 9 - przybył do kraju jako pierwszy emisariusz Naczelnego Wodza i rządu RP na uchodźstwie
1940-1942 - inspektor Komendy Głównej ZWZ na Obszar Krakowsko-Śląski, następnie komendant Obszaru Białystok
1942-1944 - organizator i pierwszy komendantem Kedywu Komendy Głównej AK
1943-1944 - członek Kierownictwa Walki Podziemnej
1944 IV – VII – komendant tajnej organizacji „Nie” (Niepodległość)
1944 IX 28 - awansowany na stopień generała brygady i mianowany na stanowisko naczelnego komendanta organizacji NIE, kadrowego odłamu Armii Krajowej przygotowanego do działań w warunkach sowieckiej okupacji
1944 IX 28 - odznaczony Krzyżem Złotym Orderu Virtuti Militari (IV klasy) za pracę konspiracyjną
1944 X - zastępca ostatniego dowódcy AK gen. L. Okulickiego
1945 III 7 - aresztowany przez NKWD w Milanówku pod fałszywym nazwiskiem Walenty Gdanicki i nierozpoznany został zesłany do obozu pracy na Uralu
1947 X - powrócił do Polski i osiedlił się pod fałszywym nazwiskiem w Białej Podlaskiej
1948 II - w odpowiedzi na obietnicę amnestii zgłosił się do Rejonowej Komendy Uzupełnień w Łodzi i ujawnił podając prawdziwe imię i nazwisko oraz stopień generała brygady
1948 - odznaczony w Londynie Medalem Wojska - Polska Swemu Obrońcy
1950 XI 10 - aresztowany w Łodzi przez UB. Przewieziony do Warszawy i osadzony w areszcie śledczym MBP na ul. Koszykowej. Później przewieziony do więzienia przy ul. Rakowieckiej. Pomimo tortur odmówił współpracy z Urzędem Bezpieczeństwa
1952 IV 16 - po sfingowanym procesie został skazany w Sądzie Wojewódzkim dla miasta stołecznego Warszawy przez sędzię Marię Gurowską na karę śmierci przez powieszenie
1952 X 20 - Sąd Najwyższy w składzie: Emil Merz, Gustaw Auscaler i Igor Andrejew, zatwierdził wyrok
1953 II 24 - wyrok wykonano
1967 - odznaczony Krzyżem Armii Krajowej (nr. 6, Londyn, pośmiertnie)
1989 - zrehabilitowany
1989 - na fasadzie budynku, w którym się urodził, została odsłonięta tablica pamiątkowa (autorstwa Bronisława Chromego)
1991 - imię generała otrzymała ulica (dawna ulica Aleksandra Zawadzkiego) w dzielnicy Prądnik Biały, biegnąca od ulicy Krowoderskich Zuchów do ulicy Prądnickiej
2000 – utworzono Muzeum Armii Krajowej im. gen. E. F. „Nila”
2006 VII 30 - prezydent Kaczyński odznaczył go Orderem Orła Białego
2007 – w parku Jordana odsłonięto popiersie Augusta Fieldorfa (projekt W. Siek)
2008 II 29 - Sejm 6 kadencji na swoim 9 posiedzeniu uczcił pamięć generała Augusta Emila Fieldorfa "Nila"
źródła:
Maria Fieldorf i Leszek Zachuta: Żołnierska droga Generała „Nila”, Mówią wieki, nr. 10, 1987
Stanisław Marat i Jacek Snopkiewicz: Zbrodnia, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1989
Wojciech Borzobohaty: Jodła, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1988
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Chrobaczyński Jacek, Fieldorf Emil August, [w:] Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005