Maciej Franconius
Maciej z Legnicy, Hegitmatianus, Hegetmatianus, Hegematianus
(początek XVI wieku – po 1552)
humanista i poeta nowołaciński, sekretarz królewski
rodzina
Informacje o jego życiu prywatnym są bardzo skąpe. Nie znamy daty ani miejsca jego urodzenia, pochodzenia rodzinnego, przebiegu edukacji oraz okoliczności śmierci
biogram
Po osiedleniu się w Krakowie Maciej Franconius objął kierownictwo szkoły działającej przy kościele Mariackim. Był również związany z kancelarią królewską. Na karcie tytułowej jednego z jego utworów nazwano go Sacratissimae Maiestatis Poloniae ab epistolis, co wskazuje, że pełnił funkcję sekretarza odpowiedzialnego za korespondencję królewską. Jest to najważniejsze źródłowe świadectwo jego pracy na dworze.
Franconius należał do środowiska krakowskich humanistów. Jego pierwszym opiekunem i prawdopodobnym protektorem był biskup Piotr Tomicki, a następnie Seweryn Boner. Twórczość autora pozostawała ściśle związana z życiem politycznym, dworskim i intelektualnym epoki. Pisał utwory upamiętniające ważne wydarzenia państwowe, między innymi koronację Zygmunta II Augusta, a także dzieła poświęcone swoim patronom i mecenasom: Piotrowi Tomickiemu, Sewerynowi Bonerowi oraz Samuelowi Maciejowskiemu. Tworzył również łacińskie elegie żałobne, między innymi po śmierci Tomickiego i Erazma z Rotterdamu.
Najwcześniejszy znany utwór Franconiusa ukazał się w 1529 roku w krakowskiej oficynie Hieronima Wietora. Była to łacińska elegia skierowana do młodego Zygmunta Augusta. W następnym roku poeta uczcił osobnym dziełem jego koronację. Publikacje te dowodzą, że już na początku działalności literackiej był związany ze środowiskiem dworskim i uprawiał charakterystyczną dla renesansowego humanizmu poezję okolicznościową.
Ważną część jego zainteresowań stanowiły retoryka i epistolografia. Był autorem podręcznika Elegantiarum viginti praecepta ad epistolas eleganter componendas, zawierającego zasady poprawnego i ozdobnego układania listów. Zajmował się również przygotowywaniem wydań dzieł Cycerona. W krakowskich edycjach utworów Cycerona, Izokratesa, Bazylego Wielkiego, Stanisława Zaborowskiego, Franciszka Mymera, Stanisława Zacharina i Michała z Wiślicy zamieszczał wiersze wstępne, dedykacje oraz inne teksty towarzyszące.
Franconius reagował także na wydarzenia dotykające bezpośrednio mieszkańców Krakowa. Epidemii, która spustoszyła miasto w 1543 roku, poświęcił osobną mowę. Zgodnie z religijnym sposobem interpretowania klęsk żywiołowych, charakterystycznym dla jego epoki, przedstawiał zarazę jako wezwanie do pokuty, moralnej odnowy i przygotowania się na śmierć.
wybrane prace:
Retoryka i epistolografia
1531 - Epitome eorum fere omnium quae rhetores in orationem venire adserunt ex Cicerone, – podręczne zestawienie zasad retoryki zaczerpniętych z Cycerona, opracowane przy wykorzystaniu tablicy Ottona von Vachtendonka
1534 - Elegantiarum viginti praecepta ad epistolas eleganter componendas, – dwadzieścia zasad poprawnego i ozdobnego pisania listów; krakowska redakcja tekstu należącego do starszej europejskiej tradycji podręczników epistolografii.
Poezja dworska i utwory okolicznościowe
1529 - Ad inclytissimum principem Sigismundum Augustum… salutatum. Mathiae Franconii Hegetmatiani elegia, – elegia powitalna skierowana do Zygmunta Augusta
1530 - Ad serenissimum principem… Sigismundum Augustum regem Poloniae electum, ac regali diademate evinctum… Elegia, – utwór związany z koronacją młodego monarchy
1537 - Domini Erasmi Rotterodami… epitaphia, – zbiór epitafiów poświęconych Erazmowi z Rotterdamu
1538 - Declamatio funebris in obitum… ducis Joannis episcopi Posnaniensis, – mowa pogrzebowa ku czci Jana z Książąt Litewskich, biskupa poznańskiego
1543 - Epithalamium serenissimi regis Poloniae Sigismundi Augusti et… Elisabethae, – epitalamium z okazji ślubu Zygmunta Augusta i Elżbiety Habsburżanki
1543 - Oratio in splendidissimas nuptias et foelicem hymenaeum… Sigismundi Augusti… et… Elisabeth, – osobna mowa weselna, dedykowana Sewerynowi Bonerowi
około połowy lat 40. XVI wieku - Carmen gratulatorium Samueli Macieiovio episcopo Cracoviensi, – poemat gratulacyjny dla Samuela Maciejowskiego; zachowany egzemplarz nie ma karty tytułowej, dlatego datowanie i drukarnię ustalono jedynie w przybliżeniu
1545 - Oratio funebris in obitum… Elisabethae… Sigismundi Augusti… coniugis, – mowa po śmierci królowej Elżbiety Habsburżanki
1548 - Oratio funebris in mortem… Sigismundi primi… regis, – rozbudowana mowa pogrzebowa poświęcona Zygmuntowi I Staremu
In splendidissimos et faustissimos hymenaeos… Severini Boneri… et Hedvigis… carmen elegiacum – niedatowany poemat weselny dla Seweryna Bonera i Jadwigi.
Mowy polityczne i religijne
1538 - Ad amplissimos inclyti Poloniae regni proceres protreptica concordiae declamatio, – wezwanie dostojników Królestwa Polskiego do zgody i współpracy
1542 - Declamatio ad clarissimos Hungariae proceres, pro tuenda patria contra immanissimos Turcas, – apel do możnych węgierskich o obronę kraju przed Osmanami; dedykacja dla Seweryna Bonera została datowana w Wiedniu
1542 - Oratio protreptica ad Christiani orbis principes… contra… Turcas, – wezwanie władców chrześcijańskich do wspólnego wystąpienia przeciwko Turkom; zawiera również poetycki lament nad Węgrami
około 1543 - Declamatio de acerbissima pestilentiae clade, qua inclita civitas Cracovia gravissime afflictabatur, – mowa o epidemii, która dotknęła Kraków w 1543 roku, połączona z religijnym napomnieniem
1549 - Paraenesis Christiana ex incorruptis divinarum literarum monumentis…, wznowienie 1551 – chrześcijańska pareneza nawołująca do pokuty i modlitwy
1552 - Oratio ad clarissimos Hungariae proceres… Accessit Hungariae deploratio, – mowa do dostojników węgierskich uzupełniona lamentem nad sytuacją ich kraju
Utwory niepewne i teksty rozproszone
1529 - In Luteranos elegia, – utwór odnotowany przez Michała Hieronima Juszyńskiego, lecz niepotwierdzony przez Karola Estreichera na podstawie zachowanego egzemplarza
1542 - Epistola lectu necessaria de perfidia et inconstantia Thurcarum, – tytuł znany ze starego katalogu Biblioteki Jagiellońskiej; prawdopodobnie wariant jednego z wystąpień przeciwko Turkom
Niedatowany utwór wierszowany dedykowany Piotrowi Tomickiemu, zachowany bez karty tytułowej, zakończony wezwaniem władców chrześcijańskich do walki z Turkami
Podstawowy wykaz jego druków zawiera Bibliografia polska Karola Estreichera, s. 295–297.
kalendarium
przed 1529 – osiadł w Krakowie
1541 – w kancelarii królewskiej
1542 – przebywał w Wiedniu
źródła:
Estreicher K., Bibliografia polska, cz. III, t. V, litery E–F, ogólnego zbioru t. XVI, Kraków 1898, s. 295–297
Janocki J.D., Janociana sive clarorum atque illustrium Poloniae auctorum maecenatumque memoriae miscellae, t. 1, Warszawa–Lipsk 1776, s. 80–84
Jocher A., Obraz bibliograficzno-historyczny literatury i nauk w Polsce, od wprowadzenia do niej druku po rok 1830 włącznie, t. 1–3, Wilno 1840–1857
Juszyński M.H., Dykcyonarz poetów polskich, t. 1, Kraków 1820, s. 82–83
Wiszniewski M., Historya literatury polskiej, t. 6, Kraków 1844, zwłaszcza s. 135, 142 i 325–326; ponadto t. 9, s. 273–274
Maciejowski W.A., Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, t. 1–3, Warszawa 1851–1852