Franciszek z Brzegu
Kreisewicz, Krzysowicz, Franciszek Kreysewicz, Franciszek Krzysowic, Franciscus de Brega
(ok. 1370 Krzyżowice k. Brzegu – 16 października 1432 Kraków)
teolog, ksiądz
biogram
Franciszek z Brzegu kształcił się na Uniwersytecie Karola w Pradze, gdzie uzyskał stopień bakałarza sztuk wyzwolonych. Jego nauczycielem był pochodzący ze Śląska Piotr de Reddin, nazywany również Rathynem, który następnie promował go na magistra artium. Po ukończeniu studiów Franciszek pozostał na praskiej uczelni jako profesor Wydziału Artium. Wspólnie z Janem z Ziębic i Bartłomiejem z Jasła uczestniczył w przeprowadzaniu egzaminów oraz nadawaniu studentom stopni akademickich. Do grona jego praskich uczniów należeli przede wszystkim Ślązacy zapisani do nacji polskiej. Pod jego kierunkiem stopnie bakałarzy lub magistrów otrzymali między innymi Paweł Herczberg w 1397 roku, Jan ze Zgorzelca w 1398 roku, a w następnym roku Piotr Kosseblut, Jan Lokow, Tomasz Brose i Jan Lubros. Z jego działalnością dydaktyczną związany był również magister Mikołaj Windisch.
Po opuszczeniu Pragi Franciszek przybył do Krakowa. Podjął wykłady na Wydziale Artium odnowionej Akademii Krakowskiej, a jednocześnie kontynuował rozpoczęte wcześniej studia teologiczne. W kolejnych latach powierzono mu funkcję dziekana Wydziału Sztuk Wyzwolonych. Wśród wypromowanych przez niego studentów wymieniani są Stefan Frona, Stefan z Koszyc w 1408 roku, Wawrzyniec z Brzegu w 1414 roku, Dresław z Małego Turska w 1415 roku oraz Tomasz herbu Dwa Krzyże.
Franciszek uczestniczył także w organizowaniu działalności krakowskiej uczelni. Razem ze Stanisławem ze Skarbimierza, Wojciechem z Młodzów i Erazmem z Nysy wszedł do komisji, która pod przewodnictwem dziekana Andrzeja z Malborka opracowała i uchwaliła statuty Wydziału Artium. Dwukrotnie wybierano go rektorem Akademii Krakowskiej. Pierwszą kadencję sprawował jako bakałarz teologii, natomiast drugą już jako profesor tego wydziału.
Wszystkie stopnie teologiczne uzyskał w Krakowie. Jego najważniejszym mistrzem był Jan Isner, którego Franciszek określił w mowie pogrzebowej słowami cognatus meus. Sformułowanie to może wskazywać na łączące ich pokrewieństwo. Po zdobyciu doktoratu z teologii i objęciu katedry Franciszek ostatecznie opuścił Wydział Artium. Do końca życia pracował na Wydziale Teologicznym, którego dwukrotnie był dziekanem.
Po objęciu krakowskiej stolicy biskupiej i urzędu kanclerza uniwersytetu przez Zbigniewa Oleśnickiego Franciszek z Brzegu został mianowany dożywotnim wicekanclerzem uczelni. Zastępował kanclerza w wykonywaniu obowiązków akademickich, między innymi zatwierdzając w jego imieniu nadawane stopnie naukowe. Karierę uniwersytecką łączył z piastowaniem licznych godności kościelnych. Był dziekanem kapituły kolegiackiej św. Floriana na Kleparzu, kanonikiem kościoła św. Michała na Wawelu oraz posiadaczem prebendy przy kościele św. Marii Magdaleny w Krakowie. Otrzymał także altarię w kościele św. Anny, a następnie został członkiem krakowskiej kapituły katedralnej.
Ważnym wydarzeniem w jego życiu był prawdopodobnie pobyt w Konstancji podczas obrad soboru powszechnego. Był tam zapewne w okresie, gdy przy znaczącym udziale polskiej delegacji na papieża wybrano Marcina V. Zetknięcie się z obradami soborowymi mogło wpłynąć na jego poglądy dotyczące ustroju Kościoła. Podobnie jak wielu ówczesnych profesorów krakowskich skłaniał się bowiem ku koncyliaryzmowi, uznającemu wyższość soboru powszechnego nad papieżem.
Franciszek z Brzegu należał do najważniejszych przedstawicieli pierwszego trzydziestolecia działalności odnowionego Uniwersytetu Krakowskiego. Był jednym ze współtwórców miejscowej szkoły teologicznej, której charakterystyczną cechą stało się praktyczne i moralne ujmowanie zagadnień religijnych. Zasłynął jako teolog praktyk, znakomity nauczyciel oraz ceniony kaznodzieja. Uczestniczył również w odbywających się w Krakowie dysputach z przedstawicielami ruchu husyckiego. Jego poglądy filozoficzne są trudne do dokładnego odtworzenia. Można jednak przypuszczać, że podobnie jak inni uczeni wykształceni w Pradze, którzy później związali się z Akademią Krakowską, próbował godzić stanowiska określane jako via antiqua i via moderna. Łączył zatem elementy umiarkowanego realizmu z rozwiązaniami charakterystycznymi dla umiarkowanego nominalizmu.
W ciągu ponad ćwierćwiecza pracy na krakowskim Wydziale Teologicznym wychował liczne grono znakomitych uczniów. Należeli do niego między innymi Jakub z Nowego Sącza, Jan z Kluczborka, Andrzej z Kokorzyna, Benedykt Hesse, Mikołaj Tempelfeld z Brzegu oraz Jakub z Paradyża. Pod jego kierunkiem kształcił się również Mikołaj Kozłowski, późniejszy wybitny teolog i uczestnik soboru bazylejskiego, podczas którego występował w obronie interesów Królestwa Polskiego w sporze z zakonem krzyżackim.
Franciszek zgromadził księgozbiór obejmujący kilkanaście rękopisów. Po jego śmierci znaczna część kolekcji została przekazana bibliotece Uniwersytetu Krakowskiego. Niektóre kodeksy uczony podarował wcześniej kolegom i wychowankom. Szczególnie hojnie obdarował swojego krewnego Mikołaja Tempelfelda z Brzegu, któremu pozostawił część książek do dożywotniego użytkowania. Pozostałe rękopisy uległy z czasem rozproszeniu. W jego bibliotece przeważały dzieła teologiczne. Znajdowały się w niej między innymi kazania Bernarda z Clairvaux i papieża Innocentego III oraz pisma św. Augustyna, Izydora z Sewilli, Grzegorza Wielkiego i Ryszarda ze św. Wiktora. Franciszek posiadał również komentarze do „Sentencji” Piotra Lombarda. Reprezentowany w nich nurt via moderna tworzyły dzieła Adama Wodehama i Henryka z Oyty, natomiast tradycję via antiqua przedstawiały pisma Konrada z Eboraco, zwanego także Konradem z Ebrach, oraz Tomasza z Akwinu. Zawartość księgozbioru odzwierciedlała zatem jego zainteresowanie różnymi kierunkami późnośredniowiecznej filozofii i teologii.
Nowsze badania, zwłaszcza prowadzone przez Marię Kowalczyk, pozwoliły poszerzyć znany dorobek Franciszka z Brzegu. Przypisano mu liczne mowy i kazania wygłaszane zarówno na Uniwersytecie Praskim, jak i w Akademii Krakowskiej. Obejmują one przemówienia rektorskie, dziekańskie i promocyjne, wykłady inauguracyjne oraz kazania okolicznościowe, w tym teksty pogrzebowe i rocznicowe. Do jego spuścizny zaliczane są także kazania wygłoszone poza środowiskiem uniwersyteckim.
wybrane prace:
Recomendatio scientiae moralis
Tractatus de decem praeceptis
Questio de inguldentiis
De communione sub utraque specie
kalendarium
1393 – uzyskał tytuł bakałarza artium
1396 II 17 – magister artium
1397-1400 – profesor Wydziału Artium i egzaminator studentów
1400 – jesienią opuścił Uniwersytet Praski i przybył do Krakowa
1402-1403,1408 i 1409 – dziekan Wydziału Artium
ok. 1404 – bakałarz teologii
1404 – członek komisji, która uchwaliła statuty Wydziału Artium
1407,1429 – rektor Akademii Krakowskiej
1409 – otrzymał doktorat i katedrę teologii i przeszedł na Wydział Teologiczny
1411 – wygłosił mowę pogrzebową podczas pogrzebu Jana Isnera
1417 XI – przebywał w Konstancji
1421,1431 III – brał udział w dysputach z husytami w Krakowie
1422 – otrzymał prebendę w kościele św. Magdaleny w Krakowie
1428 – kanonik w Katedrze Wawelskiej
1428,1432 – dziekan Wydziału Teologicznego
źródła:
Henryk Barycz, Franciszek z Brzegu, [w:] Polski Słownik Biograficzny, T. 7: Firlej Jan–Girdwoyń Kazimierz, Kraków 1948-1958
Zofia Kozłowska-Budkowa, Odnowienie jagiellońskie Uniwersytetu Krakowskiego (1390-1414), [w:] Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1964
Franciszek Opilowski, Franciszek z Brzegu, [w:] Encyklopedia katolicka t. 5, Lublin 1989