Jan Fox

Foks, Foxius

(około 1566 Kazimierz, obecnie dzielnica Krakowa – 21 lutego 1636 Kazimierz)

mówca, duchowny rzymskokatolicki

rodzina

z rodziny szkockiej, która przeniosła się do Polski

używał herbu: w tarczy dwie kosy skrzyżowane drzewcami

syn Joachima i Katarzyny (zm. 13 września 1602 r.)

dziadek Stanisław piastował urząd rajcy kazimierskiego

biogram

           Kształcił się na Uniwersytecie Krakowskim, na który wpisał się razem z bratem Joachimem, wnosząc opłatę immatrykulacyjną w wysokości dwóch groszy. Stopień magistra uzyskał w okresie, gdy funkcję dziekana sprawował Marcin Szlachciński. Następnie rozpoczął działalność dydaktyczną na Wydziale Filozoficznym. Podczas wykładów objaśniał mowy Cycerona oraz pisma filozoficzne Alberta Wielkiego. Równocześnie studiował prawo, należąc do najwybitniejszych uczniów Mikołaja Dobrocieskiego.

           Wykształcenie uzupełniał we Włoszech, przebywając między innymi w Rzymie. Po powrocie do Krakowa, dzięki poparciu Mikołaja Dobrocieskiego oraz biskupa Jerzego Radziwiłła, uzyskał doktorat. Uroczysta promocja doktorska odbyła się w kościele Mariackim. Fox został następnie profesorem praw nowych i prowadził wykłady z „Instytucji” Justyniana. Już jako kanonik krakowski i audytor kardynała wpisał się również do albumu polskiej nacji studenckiej na Uniwersytecie Padewskim. Liczne obowiązki kościelne sprawiły zapewne, że nie uczestniczył aktywnie w zarządzaniu Uniwersytetem Krakowskim. Został jednak włączony przez biskupa Piotra Tylickiego, dążącego do zreformowania uczelni, do komisji powołanej w celu przeprowadzenia jej wizytacji. Próba podporządkowania uniwersytetu kontroli biskupiej nie przyniosła rezultatu z powodu zdecydowanego sprzeciwu rektora Adama Falęckiego oraz części profesorów. Fox wspierał natomiast finansowo Kolegium Mniejsze.

           W „Bibliografii polskiej” Estreichera odnotowano czternaście jego publikacji. Przeważały wśród nich utwory okolicznościowe poświęcone wysokim dostojnikom kościelnym, między innymi kardynałowi Jerzemu Radziwiłłowi, biskupom Bernardowi Maciejowskiemu, Marcinowi Szyszkowskiemu i Jakubowi Zadzikowi, kardynałowi Janowi Albertowi Wazie oraz prymasowi Janowi Wężykowi. Wspólnie z M. Kłocińskim i S. Nucerynem przygotował również rytuał kościelny.

           Jan Fox prowadził rozległą działalność na rzecz Kościoła krakowskiego. Pełnił funkcję audytora biskupiego, był altarystą ołtarza Bożego Ciała w kościele Mariackim, proboszczem w Raciborowicach, a także kanonikiem i scholastykiem skalbmierskim. Należał ponadto do krakowskiej kapituły katedralnej. Otrzymał godność protonotariusza apostolskiego i urząd archidiakona katedry krakowskiej. Jako spowiednik został uposażony drugą ministerią altarii Poczęcia Najświętszej Marii Panny, znajdującej się w kaplicy biskupa Jana Konarskiego na Wawelu.

           Trzykrotnie odbywał misje do Rzymu. Po raz pierwszy został wysłany przez biskupa Piotra Tylickiego do papieża Pawła V. Kolejne poselstwo, skierowane do Urbana VIII, odbył z polecenia biskupa Marcina Szyszkowskiego i jako delegat synodu krakowskiego. W Wiecznym Mieście reprezentował również prymasa Jana Wężyka. Przewodniczył komisji opracowującej zbiór statutów diecezjalnych, który przeszedł do historii jako „Zbiór Jana Wężyka”. Podczas synodu piotrkowskiego zastępował kardynała Jana Alberta Wazę. Obowiązki akademickie i kościelne łączył z pełnieniem funkcji sekretarza królewskiego. Jako archidiakon został także członkiem komisji mającej doprowadzić do polubownego zakończenia konfliktu między krakowską radą miejską a pospólstwem.

          Fox prowadził szeroką działalność fundacyjną i dobroczynną. Sfinansował budowę murowanego kościoła w Bieżanowie, ufundował dwie penitencjarnie w katedrze krakowskiej oraz wspierał darowiznami kościół Bożego Ciała na Kazimierzu. Ustanowił fundację nazywaną „Catechista Foxianum”, przeznaczając środki na wspólny stół członków Kolegium Mniejszego. W zamian byli oni zobowiązani do prowadzenia w każdą niedzielę wykładów katechizmu w kolegiacie św. Anny. Uniwersytetowi zapisał również własny księgozbiór, złożony przede wszystkim z dzieł prawniczych oraz utworów literatury antycznej. Po jego śmierci wykonawcy testamentu ufundowali mu epitafium w katedrze wawelskiej. Umieszczona na nim inskrypcja sławiła Jana Foxa jako człowieka szczególnie zasłużonego dla Kościoła krakowskiego.

          Pochowany w katedrze wawelskiej.

wybrane prace:

1601 - Oracja na rocznicy Jerzego kardynała Radziwiłła

1626 - Krótka nauka do dostąpienia jubileuszu, przez Andrzeja Wiktorella w Rzymie roku świętego przeszłego w druk wydana, z włoskiego na polskie przełożona i teraźniejszemu jubileuszowi krakowskiemu przystosowana, za staraniem ks. Jana Foxa etc.

1627 - Pamięć wielkiego jubileuszu roku 1626

1630 – uchwały synodalne

1634 – współredaktor Rytuału kościelnego (wraz z M. Kłocińskim i S. Nucerynem)

1635 - Postulatio ad Episcopatum Cracoviensem Jacobi Zadzik

kalendarium

1581-1588 - studiował na wydziale sztuk wyzwolonych Akademii Krakowskiej

1584 II – audytor biskupi

1584 XII - altarysta ołtarza Bożego Ciała w kościele Mariackim w Krakowie

1586 - bakałarz sztuk

1588 - zdobył magisterium

1590 - profesor praw nowych

1590 - kontynuował studia kontynuował we Włoszech

1593 X 27 - odbyła się jego promocja doktorska obojga praw

1594 - audytor w krakowskiej kurii

1594 VII – pleban w Raciborowicach

1594 XII - kanonik i scholastyk skalbmierski

1599 – kanonik krakowski

1599/1600 - w semestrze zimowym już jako kanonik krakowski i audytor kardynała, wpisał się do albumu nacji polskiej w Padwie

1607 - protonotariusz papieski

1608 - powołany przez biskupa Piotra Tylickiego do komisji wizytacyjnej

1610 - wysłany przez biskupa Piotra Tylickiego do papieża Pawła V

1615 - archidiakon katedry krakowskiej i spowiednik

około 1618 - sekretarz Zygmunta III Wazy

od 1621 - uczestnik synodów prowincjonalnych

1621-1628 - przewodniczył pracom komisji, która opracowała zbiór statutów diecezjalnych, znanych jako Zbiór Jana Wężyka

1624 - jako archidiakon został powołany do komisji mającej na celu ugodowe zakończenie sporu między rajcami krakowskimi a pospólstwem

1628 - oddelegowany przez synod krakowski do Rzymu

1631 - posłował do Rzymu z ramienia Jana Wężyka

1634 - na synodzie piotrkowskim zastępował kardynała Jana Alberta Wazę

źródła:

Tadeusz Słowikowski, Fox Jan (Foxius) (1566-1636) [w:] Polski Słownik Biograficzny t. VII, Kraków 1948-1958

Michał Nowodworski (redaktor), Encyklopedia Kościelna, t. V, Warszawa 1874

Janina Bieniarzówna, Mieszczaństwo krakowskie XVII w., Kraków 1969