Stanisław Fogelweder
(1525 Kraków – początek 1603 Miechów)
lekarz, humanista, dyplomata, duchowny rzymskokatolicki
rodzina
z rodziny Fogelwederów
syn Andrzeja i Anny Glac
rodzeństwo: Anna (?1530-1561), żona najpierw Jana Kirsteina (1507-1561), wójta Krakowa, a następnie rajcy Kaspra Guttetera; Andrzej (?1530-1582), rajca, 1. żona Katarzyna Rapa, 2. Katarzyna; Piotr (?1530-1576), żona Rozyna Gutteter; Agnieszka (?1530-), mąż Walerian Pernus, filolog, humanista, kupiec, rajca; Zofia (?1530-), mąż Anzelm Ephorinus, humanista, lekarz; Jan
biogram
Pochodził z zamożnej krakowskiej rodziny patrycjuszowskiej. Otrzymał staranne, humanistyczne wykształcenie, kształcąc się między innymi w Strasburgu, paryskim Collège Royal oraz na uniwersytecie w Padwie. Uzyskał doktoraty z medycyny i filozofii. Nie ma jednak dowodów, aby prowadził regularną praktykę lekarską – jego późniejsza działalność koncentrowała się przede wszystkim na dyplomacji, służbie dworskiej i karierze kościelnej. W Padwie nawiązał znajomości z Janem Kochanowskim, Andrzejem Patrycym Nideckim, Andrzejem Dudyczem i Janem Zamoyskim.
Dzięki protekcji podkanclerzego Piotra Myszkowskiego trafił do kancelarii królewskiej. Został sekretarzem Zygmunta II Augusta i należał do jego zaufanych współpracowników – powierzano mu między innymi pieczę nad królewską szkatułą. Przyjął święcenia kapłańskie, choć dokładna data ordynacji nie jest znana. Otrzymywał następnie kolejne godności kościelne, między innymi kanonię wileńską i archidiakonię warszawską. Po śmierci Zygmunta II Augusta uczestniczył w zabezpieczaniu królewskiego skarbca. Kosztowności odesłano do Tykocina, natomiast klejnoty i klucze przekazano Annie Jagiellonce. Fogelweder został jej sekretarzem i jednym z najbardziej zaufanych agentów politycznych. Podczas pierwszych bezkrólewi opowiadał się za kandydaturami habsburskimi.
Wyruszył z polecenia Anny Jagiellonki do Hiszpanii. Przybył do Madrytu i pozostał tam przez około dziesięć lat. Zabiegał na dworze Filipa II o odzyskanie spadku królowej Bony, zwłaszcza księstwa Bari oraz tak zwanych sum neapolitańskich. Później reprezentował również interesy Stefana Batorego. Przesyłał do Polski rozbudowane raporty dotyczące sytuacji politycznej w Hiszpanii, Portugalii i Niderlandach, uczestniczył w rozmowach o współpracy przeciwko Imperium Osmańskiemu, a także towarzyszył hiszpańskiej wyprawie morskiej w rejon Azorów. Zdobył znaczne uznanie Filipa II, który przyznał mu wyjątkowy przywilej poruszania się po Hiszpanii na prawach przysługujących miejscowej szlachcie, uzyskał również tytuł granda. Powrócił do kraju, po objęciu tronu przez Zygmunta III Wazę wszedł do sekretariatu nowego monarchy, otrzymał kanonię krakowską.
Został kanclerzem królowej Anny Austriaczki, pierwszej żony Zygmunta III. Przyjmował zagranicznych posłów, wygłaszał oficjalne mowy, tłumaczył wystąpienia dyplomatów i prowadził korespondencję dworu. Mimo podeszłego wieku towarzyszył parze królewskiej podczas wyprawy do Szwecji. Po śmierci królowej uczestniczył w organizowaniu opieki i dworu jej małoletnich dzieci, w tym przyszłego króla Władysława IV.
Ostatnie lata spędził głównie w Miechowie, gdzie otrzymał prepozyturę i rozpoczął odbudowę tamtejszego klasztoru. Nadal jednak utrzymywał kontakty z dworem i Janem Zamoyskim. Jego życiorys łączy kulturę renesansowego humanizmu, karierę duchowną oraz blisko czterdzieści lat służby dyplomatycznej dla Jagiellonów, Stefana Batorego i pierwszych Wazów.
kalendarium
1558-1562 - studiował w Strasburgu, następnie w Paryżu i Padwie
1564 - w kancelarii królewskiej
przed 1572 - został sekretarzem Zygmunta II Augusta; przyjął święcenia kapłańskie
około 1571-1572 - otrzymał kanonię wileńską i archidiakonię warszawską
1572 - po śmierci króla uczestniczył w zabezpieczaniu skarbca monarszego, związał się z dworem Anny Jagiellonki
1573-1575 - podczas bezkrólewi popierał habsburskich kandydatów do polskiego tronu
1575 – jesienią wyruszył z misją dyplomatyczną do Hiszpanii
1576 II 3 - przybył do Madrytu, rozpoczął starania o spadek po królowej Bonie
od 1578 - reprezentował w Hiszpanii także interesy Stefana Batorego
1576-1586 - prowadził działalność dyplomatyczną na dworze Filipa II, sporządzał raporty polityczne i uczestniczył w wyprawie w rejon Azorów
1586 – około połowy roku powrócił do Rzeczypospolitej
1587 - wszedł do sekretariatu Zygmunta III Wazy, otrzymał kanonię krakowską
1589 IV 15 - uzyskał zatwierdzenie indygenatu przez sejm
1592 III - odbył poufną misję Anny Jagiellonki do Jana Zamoyskiego
1592-1598 - kanclerz królowej Anny Austriaczki
1593-1594 - towarzyszył parze królewskiej podczas wyprawy do Szwecji
1596-1597 - uczestniczył w obsłudze poselstw zagranicznych, między innymi legacji kardynała Enrica Caetaniego
1598 - po śmierci Anny Austriaczki pomagał organizować opiekę nad jej dziećmi
około 1599 - objął prepozyturę w Miechowie
1601 V 23 - w liście do Jana Zamoyskiego wspominał o niemal czterdziestu latach trudnej służby publicznej.
źródła:
Łukasz Kurdybacha Stanisław Fogelweder [w:] Polski Słownik Biograficzny tom VII wyd. 1948–1958, s. 44–46
Łukasz Kurdybacha, „Stanisław Fogelweder – humanista i dyplomata polski XVI wieku”, [w:] Pisma wybrane, t. 3, Warszawa 1976, s. 7–31
Ludwik Łętowski, Katalog biskupów, prałatów i kanoników krakowskich. t. II Prałaci i kanonicy krakowscy, Kraków 1852
Leszek Kieniewicz, Sekretariat Stefana Batorego. Zbiorowość i kariery sekretarzy królewskich, [w:] Studia staropolskie, t. IV, Warszawa 1986
S. Orgelbrand Encyklopedia Powszechna t. V, Warszawa 1899
Aleksandra Barwicka-Makula, „Ksiądz Stanisław Fogelweder jako kanclerz królowej Anny, żony Zygmunta III Wazy”, Rocznik Filozoficzny Ignatianum, t. 27, nr 2, 2021, s. 161–178
Mirosław Korolko, Seminarium Rzeczypospolitej Królestwa Polskiego. Humaniści w kancelarii królewskiej Zygmunta Augusta, Warszawa 1991, s. 200–201
Ryszard Skowron, Dyplomaci polscy w Hiszpanii w XVI i XVII wieku, Kraków 1997, s. 103–118