Peter Flötner
Flatner, Fletner, Flettner, Flottner lub Floetner
(około 1490 Turgowie, Szwajcaria – 23 października 1546 Norymberga)
rzeźbiarz i snycerz, medalier, autor plakiet, rysownik, grafik, projektant wyrobów złotniczych i mebli oraz twórca dekoracji architektonicznych
rodzina
około 1528 - śmierć pierwszej żony artysty, Anny
2 sierpnia 1530 - małżeństwo z Margarete Hohe
25 listopada 1532 - trzecie małżeństwo artysty – z Margarete, wdową Sonnenschein
biogram
O jego młodości i wykształceniu wiadomo niewiele. Dawniejsza literatura łączyła go z Augsburgiem i pracownią rzeźbiarza Adolfa Dauchera, a także przypisywała mu udział w dekorowaniu kaplicy Fuggerów przy kościele św. Anny. Nowsze badania podają jednak te ustalenia w wątpliwość. Przypuszcza się także, że Flötner odbył jedną lub dwie podróże do Włoch, lecz pobyty te nie są potwierdzone źródłowo. Niewątpliwie dobrze znał włoskie wzornictwo renesansowe, ornamentykę groteskową oraz sztukę inspirowaną antykiem.
Przed osiedleniem się w Norymberdze przebywał prawdopodobnie w Augsburgu i Ansbach. W 1522 roku rada miejska Norymbergi zgodziła się przyjąć „mistrza Petera, obcego snycerza z Ansbach” do grona obywateli miasta. W następnym roku artysta złożył przysięgę obywatelską. Od tej chwili aż do śmierci mieszkał i pracował w Norymberdze. Być może do miasta sprowadził go lub polecił norymberski budowniczy Hans Beheim Starszy. Muzea Miasta Norymbergi
Flötner działał w pokoleniu następującym po Albrechcie Dürerze. Przejął wiele doświadczeń sztuki norymberskiej, ale jednocześnie odegrał ważną rolę w przyswajaniu i rozpowszechnianiu na północ od Alp włoskich form renesansowych. Szczególne znaczenie miały jego niewielkie plakiety reliefowe oraz drzeworytnicze wzorniki ornamentalne. Jako obiekty łatwe do powielania i przewożenia służyły one złotnikom, stolarzom, snycerzom i innym rzemieślnikom jako źródło motywów dekoracyjnych. Artysta wykonywał niewielkie rzeźby w drewnie, kamieniu i wosku, przygotowywał modele przeznaczone do odlewania w metalu, projektował medale, plakiety, naczynia złotnicze, meble, portale, obramienia ołtarzowe i dekoracje wnętrz. Był również autorem rysunków, ilustracji książkowych, kart do gry, alfabetów figuralnych i wzorników ornamentów. W wielu przypadkach projektował dzieło lub wykonywał model, natomiast ostateczną realizację powierzał wyspecjalizowanym odlewnikom, złotnikom i stolarzom.
Do najważniejszych osiągnięć Flötnera należą projekty i modele związane ze srebrnym ołtarzem Zygmunta I Starego w kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu. Ołtarz został wykonany w Norymberdze pod kierunkiem złotnika Melchiora Baiera, przy udziale odlewnika Pankraza Labenwolfa. Flötner przygotował modele wykorzystane podczas wykonywania jego srebrnych reliefów. Był również współtwórcą słynnego Pucharu rodziny Holzschuherów, wykonanego z rzeźbionej łupiny orzecha kokosowego i kosztownych opraw złotniczych. Jego współpracę z Baierem omawia szczegółowo Manuel Teget-Welz. Pomimo wszechstronności i wysokiej pozycji artystycznej Flötner nie osiągnął materialnego powodzenia. Dokumenty wskazują, że przez znaczną część życia zmagał się z trudnościami finansowymi.
W przypadku Flötnera konieczne jest odróżnianie dzieł potwierdzonych, projektów zrealizowanych przez innych rzemieślników oraz dawnych, obecnie kwestionowanych atrybucji. Dotyczy to szczególnie jego domniemanej działalności architektonicznej, autorstwa figury Apolina oraz części medali.
wybrane prace:
Rzeźba i mała plastyka
Adam – niewielka, mierząca około 34,5 cm figurka nagiego mężczyzny, wykonana z drewna lipowego; Kunsthistorisches Museum w Wiedniu. Jest uznawana za jedyną zachowaną, sygnowaną pełnoplastyczną rzeźbę Flötnera.
Kleopatra, 1532 – sygnowana mała rzeźba, dawniej przechowywana w berlińskiej Kunstkammer.
Neptun jadący na delfinie, ok. 1530 – figurka z drewna bukszpanowego, przypisywana Flötnerowi; Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku.
Fontanna Apollina – Apollobrunnen, 1532 – tradycyjnie przypisywana Flötnerowi i odlana przez Pankraza Labenwolfa. Nowsze badania przyjmują, że dziełem Flötnera może być jedynie cokół, natomiast figurę Apolina wiążą raczej z Peterem Vischerem Młodszym lub warsztatem Vischerów. Muzea Miasta Norymbergi
Plakiety reliefowe
Plakiety były jednym z najważniejszych obszarów działalności Flötnera. Artysta przygotowywał modele w drewnie, wosku lub miękkim kamieniu, na podstawie których wykonywano odlewy, najczęściej z ołowiu, brązu lub mosiądzu. Niektóre egzemplarze złocono. W przeciwieństwie do dwustronnych medali plakiety były przeważnie jednostronnymi reliefami, przeznaczonymi do kolekcjonowania albo wykorzystywania w dekoracji naczyń, mebli i innych przedmiotów.
Najważniejsze grupy tematyczne obejmowały:
sceny ze Starego i Nowego Testamentu, m.in. Abraham przyjmujący trzech aniołów, Chrystus i Samarytanka oraz Chrystus i uczniowie w drodze do Emaus;
cykle cnót, m.in. Męstwo, Umiarkowanie i Miłosierdzie;
przedstawienia siedmiu grzechów głównych, m.in. Gniew i Lenistwo;
personifikacje muzyczne m.in. Erato i Talia;
przedstawienia alegoryczne i moralizatorskie, m.in. Vanitas;
sceny mitologiczne, historyczne i rodzajowe.
Reprezentatywny zbiór plakiet Flötnera znajduje się w National Gallery of Art w Waszyngtonie.
Medale
Dorobek medalierski Flötnera był w starszej literaturze znacznie rozszerzany. Współczesne badania ograniczają liczbę medali, które można mu przypisać z większą pewnością.
Medal z okazji położenia kamienia węgielnego pod bastion zamku norymberskiego, 1538 – srebrny medal odlewany, z herbami cesarstwa i Norymbergi oraz wielowierszową inskrypcją na rewersie. Jest jednym z najlepiej udokumentowanych dzieł medalierskich Flötnera.
Medal portretowy Jerzego Brodatego, księcia Saksonii, 1537 – srebro; na awersie popiersie władcy, na rewersie jego herb. Dzieło jest Flötnerowi przypisywane, lecz atrybucja nie jest całkowicie pewna. Metropolitan Museum of Art
Złotnictwo i projekty dla rzemiosła artystycznego
Puchar rodziny Holzschuherów, ok. 1530–1535 – reprezentacyjne naczynie z rzeźbionej łupiny orzecha kokosowego w kosztownej oprawie złotniczej. Flötner wykonał dekorację snycerską oraz projekt elementów metalowych, zrealizowanych prawdopodobnie przez Melchiora Baiera. Obiekt znajduje się w Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze.
Srebrny ołtarz Zygmunta I Starego, 1531–1538 – ołtarz przeznaczony do kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu. Flötner przygotował modele reliefów, Melchior Baier kierował pracami złotniczymi, a w realizacji modeli uczestniczył Pankraz Labenwolf. Zewnętrzne malowane skrzydła ołtarza wykonał Georg Pencz. Dzieło jest najważniejszym polskim śladem działalności Flötnera.
Projekty naczyń, pucharów, okuć i dekoracji złotniczych – liczne rysunki i drzeworyty przeznaczone jako wzory dla wykonawców.
Rysunki i grafika
Triumf Zmartwychwstania, ok. 1525–1530 – wielkoformatowy rysunek czarną kredą, przechowywany w zbiorach Uniwersytetu Fryderyka Aleksandra w Erlangen i Norymberdze. Dokładne przeznaczenie oraz wymowa dzieła pozostają przedmiotem dyskusji
Ilustracje do Pięcioksięgu – seria rysunków o tematyce starotestamentowej
Projekty mebli – wzory szaf, łóż, stołów i dekoracji intarsjowanych
Projekty portali i obramień architektonicznych
Karty do gry oraz alfabety figuralne
Ilustracje książkowe i druki ulotne
Drzeworyt z bramą triumfalną Karola V, 1541 – graficzne świadectwo uroczystego wjazdu cesarza do Norymbergi
Kunstbuch, 1549 – wydany pośmiertnie w Zurychu zespół 78 wzorów przeznaczonych dla stolarzy, złotników, rytowników i innych rzemieślników. Szczególne znaczenie miały zawarte w nim ornamenty maureskowe, wywodzące się pośrednio ze sztuki islamu.
Dekoracje wnętrz i projekty architektoniczne
Wyposażenie Tucherschlößchen, 1533 – współudział w zaprojektowaniu dekoracji renesansowej rezydencji w Norymberdze.
Hirsvogelsaal, 1534 – reprezentacyjna sala ogrodowa rodziny Hirschvogelów, ozdobiona bogatą dekoracją snycerską i ornamentalną. Oryginalne wnętrze zostało zniszczone podczas II wojny światowej, a następnie w znacznym stopniu zrekonstruowane.
Ottheinrichsbau na zamku w Heidelbergu – fasadę budowli dawniej przypisywano Flötnerowi, lecz obecnie jego autorstwo uważa się za niepewne.
kalendarium
ok. 1512–1518 - domniemany pobyt w Augsburgu. Dawniej przypisywano mu naukę u Adolfa Dauchera i udział w dekorowaniu kaplicy Fuggerów, lecz obecnie atrybucje te są kwestionowane
1518–1522 - przypuszczalna podróż do Włoch; następnie działalność w Ansbach. Brak jednoznacznych dokumentów potwierdzających podróż włoską
1522 - Rada Norymbergi wyraża zgodę na przyjęcie artysty do grona obywateli miasta
1523 - Flötner składa przysięgę obywatelską w Norymberdze. Z tego okresu pochodzą pierwsze przypisywane mu cykle rysunkowe, między innymi ilustracje do Pięcioksięgu
ok. 1525–1530 - powstaje monumentalny rysunek Triumf Zmartwychwstania. Rozwija się jego twórczość plakietowa i graficzna
1529–1530 - druga domniemana podróż włoska
ok. 1530–1535 - powstaje Puchar rodziny Holzschuherów, wykonany we współpracy z Melchiorem Baierem
1532 - powstaje sygnowana figurka Kleopatry. Z tym rokiem wiązany jest także norymberski Apollobrunnen, którego autorstwo wymaga jednak zastrzeżeń
1533 - udział w projektowaniu wyposażenia norymberskiego Tucherschlößchen. Powstają projekty okazałych mebli, między innymi łoża z domniemanym autoportretem twórcy
1534 - udział w urządzeniu sali ogrodowej rodziny Hirschvogelów, znanej jako Hirsvogelsaal. Wykonuje również ilustracje książkowe i projekty graficzne
1537 - powstaje przypisywany Flötnerowi srebrny medal portretowy księcia Jerzego Brodatego
1538 - przygotowanie modeli do srebrnego ołtarza Zygmunta I Starego w kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu. Wykonanie medalu upamiętniającego położenie kamienia węgielnego pod rozbudowę fortyfikacji zamku norymberskiego
ok. 1535–1545 - najpełniejszy rozwój twórczości plakietowej: cykle cnót, grzechów głównych, muz, scen biblijnych, mitologicznych i alegorycznych
1541 - powstaje drzeworyt przedstawiający bramę triumfalną wystawioną z okazji wjazdu cesarza Karola V do Norymbergi. Atrybucja wskazuje na współpracę Flötnera z Georgiem Penczem. British Museum
1543–1546 - dalsza działalność jako projektanta ornamentów, ilustratora i twórcy modeli reliefowych
1549 - pośmiertna publikacja w Zurychu zbioru 78 wzorów ornamentalnych, znanego jako Kunstbuch
źródła:
Schauerte Thomas, Teget-Welz Manuel (red.), Peter Flötner. Renaissance in Nürnberg, Michael Imhof Verlag, Petersberg 2014/2015, seria „Schriftenreihe der Museen der Stadt Nürnberg”, t. 7, jest to najważniejszy współczesny katalog twórczości artysty
Dienst Barbara, Der Kosmos des Peter Flötner. Eine Bildwelt der Renaissance in Deutschland, Deutscher Kunstverlag, München–Berlin 2002
Teget-Welz Manuel, „Krakauer Silberaltar und Holzschuherpokal. Peter Flötners Zusammenarbeit mit Melchior Baier”, w: Peter Flötner. Renaissance in Nürnberg, red. T. Schauerte, M. Teget-Welz, Petersberg 2014
Wegner Wolfgang, „Flötner, Peter”, w: Neue Deutsche Biographie, t. 5, Berlin 1961
Thiel Joachim, „Peter Flötner und sein architektonisches Oeuvre”, w: Der Hirschvogelsaal (Hirsvogelsaal). Festarchitektur des 16. Jahrhunderts, Nürnberg–München 1986
Reimers J., Peter Flötner nach seinen Handzeichnungen und Holzschnitten, Sirth’s Kunstverlag, Leipzig 1890
Lange Konrad, Peter Flötner, ein Bahnbrecher der deutschen Renaissance, Grote, Berlin 1897
Leitschuh Franz Friedrich, Flötner-Studien. I. Das Plakettenwerk Peter Flötners in dem Verzeichnis des Nürnberger Patriziers Paulus Behaim, Heitz, Straßburg 1904
Haupt Albrecht, Peter Flettner, der erste Meister des Ottheinrichsbaus zu Heidelberg, Leipzig 1904
Bange Ernst Friedrich, Peter Flötner, seria „Meister der Graphik”, t. 14, Leipzig 1926
Bange Ernst Friedrich, „Die Handzeichnungen Peter Flötners”, Jahrbuch der Preußischen Kunstsammlungen, t. 57, 1936
Braun Edmund Wilhelm, Peter Flötner, Verlag Karl Ulrich, Nürnberg 1950
Gaettens Richard, „Zum Medaillenwerk Peter Flötners”, Blätter für Münzfreunde, t. 75, 1940, nr 5–6
Habich Georg, Die deutschen Schaumünzen des XVI. Jahrhunderts, t. II/1, München 1929–1930