Jan Firlej
(około 1521 – między 9 a 26 kwietnia 1574 Kraków)
wojewoda krakowski
rodzina
z rodziny Firlejów
syn Piotra Firleja i Katarzyny Tęczyńskiej herbu Topór, córki Gabriela z Morawicy i Tenczyna; brat Andrzeja i Mikołaja
żonaty:
w 1547 roku poślubił Zofię Boner herbu własnego, dzieci: Mikołaj (?1560-1599), Jan (?1560-1614), Piotr (?1560-1619), Jadwiga (?1560-), Barbara (?1560-1607), Elżbieta Krystyna (?1560-), Zofia (?1560-), Andrzej (1572-1609); żona wniosła posag w wysokości 46 tysięcy florenów zabezpieczony przez męża na Czemiernikach, dobrach kockich, oraz wsiach Ujazd, Dębica, Tarkawica i Bejsce
z Zofią Dzik herbu Doliwa z Pierśni, dzieci: Anna (?1570-1600)
z Barbarą Mniszech herbu Kończyc, wdową po staroście garwolińskim Łukaszu Nagórskim, dzieci: Henryk (1574-1626)
biogram
Pobierał edukację w szkole w Chełmnie, kierowanej przez Braci Wspólnego Życia, znanej ze swej surowości i nacisku kładzionego na wychowanie i kształtowanie postaw moralnych. Przez dwa lata studiował w Lipsku i tyle samo w Padwie. Odbył następnie podróż do Rzymu, Egiptu i Palestyny. Został dworzaninem Zygmunta Starego. Posłował do cesarza Karola V na sejm Rzeszy w Wormacji. Został dworzaninem nowego króla Zygmunta II Augusta. Zaprzyjaźnił się wówczas ze Stanisławem Hozjuszem i kanclerzem Samuelem Maciejowskim. Został po raz pierwszy wybrany posłem na sejm z ziemi sandomierskiej. Uzyskał starostwo kazimierskie (dobra składały się z dwóch miast Kazimierza i Wąwolnicy – 9 wsi: Rzeczycy, Karczmiska, Wojszyny, Żmijowiska, Charz, Rogowa, Uściąża, Zaszczytów i Bartłomiejowic, a także z folwarku Kębło oraz 9 wsi: Rzeczyca, Karczmiska, Wojszyna, Żmijowisko, Charz, Rogowa, Uściąż, Zaszczytów i Bartłomiejowic, a także z folwarku Kębło. Król wpisał go w poczet sekretarzy. Po śmierci ojca otrzymał: miasto Kock z wsiami Talczyn, Górka, Pożarów, Ossowno i Ossowińska Wola, powiecie łukowskim; Skromowice, Skromowska Wola, Rogale, Łukowiec, Sułoszyn, Dębica, Tarkawica, Żurawinie, Luszawa, Kamienna Wola, Wola Czemiernicka, Wygnanów, Skoki i Stoczek w powiecie lubelskim; dwie wsie - Podjarków w powiecie lwowskim i Bejsce w powiecie wiślickim. Do tego dochodziły domy w Krakowie, Kazimierzu i w Lublinie, oraz nadwiślański spichlerz w Kazimierzu. Otrzymał więc w sumie 2 miasta, 21 wsi, kilka domów i spichlerz. Jego dobra wzbogaciły posiadłości odziedziczone przez jego pierwszą małżonkę, Zofie z Bonerów, po bezpotomnej śmierci jej braci – Jana i Stanisława. Wszedł do senatu jako kasztelan bełski.
Jako prominentny członek senatu dał się poznać jako jeden z najzagorzalszych przeciwników szlacheckiego ruchu egzekucyjnego. Został marszałkiem wielkim koronnym. By odwrócić uwagę szlachty od egzekucji jego dóbr (z których wiele posiadał nielegalnie) był gorącym propagatorem unii korony z Litwą. Po podpisaniu unii lubelskiej wszedł w zażarty spór kompetencyjny z marszałkiem wielkim litewskim Janem Chodkiewiczem. Został wojewodą i starostą krakowskim, łamiąc tym samym incompatibilitas. W czasie bezkrólewia zwalczał wpływy interreksa prymasa Jakuba Uchańskiego. Sam obsadził Wawel 600 Węgrami marszałkowskimi, a ulegli mu senatorowie zadecydowali, że elekcja ma się odbyć na polach pod Lublinem (gdzie Firlejowi było najbliżej). Jednakże wobec oporu szlachty jego plan spełzł na niczym. Sułtan Selim II doradzał szlachcie jego kandydaturę, obok kandydatur prymasa Jakuba Uchańskiego i hetmana wielkiego koronnego Jerzego Jazłowieckiego. Był uczestnikiem zjazdu w Knyszynie.
Podpisał konfederację warszawską. Na elekcję pod wsią Kamień na Pradze przybył z 200 żołnierzami i 17 działami. Był zwolennikiem kandydatury szwedzkiej Jana III Wazy. Wycofał się z wojskiem do Grochowa. Pole elekcyjne obiegła wówczas wieść, jakoby Firlej zamierzał siłą dokonać wyboru nowego króla. Zarządzono alarm, wytoczono armaty i skierowano ich lufy w stronę Grochowa. Zmienił wówczas orientację i popierał Henryka Walezego, na warunkach potwierdzenia przez niego aktu konfederacji warszawskiej, zawarcia pacta conventa i przyjęciu tzw. artykułów henrykowskich. Potwierdził elekcję Henryka III Walezego na króla Polski. Henryk Walezy w drodze do Krakowa zatrzymał się w dworze Firleja w Balicach. W czasie koronacji w katedrze wawelskiej jego postawa była przyczyną zamieszania, gdy przerwał ceremonię podchodząc do króla z trzema dokumentami gwarantującymi wolność dla protestantów i żądał by monarcha je zaprzysiągł. Powiedział: „Iurabis, rex, promisisti”. Król nie miał wyjścia i to potwierdził.
Za Sebastianem Adamkiewiczem: Dobra ziemskie Jana Firleja w ostatnich latach jego życia obejmowały: klucz czemiernicki w powiecie lubelskim – miasto Czemierniki oraz wsie: Skromowice, Wola Skromowicka, Rogale, Sułoszyn, Debica, Tarkowica, Żurawiec, Luszawa, Kamienna Wola, Wierzchowiny, Wola Czemiernicka, Wyganów, Skoki i Stoczek; klucz markuszowski w powiecie lubelskim – miasto Markuszów z wsiami: Markuszowice (Łany), Kalinie, Zabłocie, Kłoda, Ostaszów, Kłocka, Barłożyska, łakoć i Niebrzegów; klucz kocki, na który składały się następujące miejscowości: miasto Kock z wsiami Talczyn, Górka, Pożarów, Ruda, Ossowno i Wola Ossowińska w powiecie łukowskim oraz wsie Białobrzegi, Pogwizdów, Zakalów, Boźniowice i Skarbierzysz w sąsiedniej ziemi stężyckiej; klucz Bejsce w powiecie wiślickim – wsie: Bejsce, Kobiela, Wyszogród, Kęsów, Chrostowice, Rogów, Piotrkowice, Grodowice, Królewice, Czyżewice, Morawiany Wielkie, Morawiany Małe, Charbinowice, Zbylutowice, Młogolice i Pierszyce i klucz balicki w powiecie krakowskim – wsie Balice, Bniów, Szczyglice i Niegoszowice. Ponadto własnością marszałka wielkiego koronnego były wsie Klucze, Olenin, Parcze (część), Podolany, Rodaki i Stojanowice (część) w powiecie porszowskim; część miasta Serokomla z wsiami Chorodzież, Czarna i Zakępie w powiecie lubelskim; część wsi Oszczeplin w powiecie łukowskim oraz kilka innych wsi. W sumie zatem spuścizna po Janie Firleju obejmowała 4 miasta 32 wsie w województwie lubelskim, 21 wsi w województwie sandomierskim, 10 wsi w województwie krakowskim oraz 5 wsi niezidentyfikowanych – razem 4 miasta i 68 wsi. Jeszcze dobitniejszym świadectwem skali awansu majątkowego Jana Firleja będzie przypomnienie, że ze spuścizny po wojewodzie ruskim objął on jedynie trzecią część dóbr ziemskich (2 miasta i 21 wsi).
Był jednym z najwybitniejszych propagatorów protestantyzmu w Rzeczypospolitej. Przeszedł najpierw na luteranizm, później był wyznawcą kalwinizmu. W swoich dobrach wprowadził protestantyzm we wszystkich kościołach. Był zwolennikiem porozumienia się kalwinów z braćmi polskimi. W jego domu w Piotrkowie miała miejsce dysputa teologiczna o dogmacie o Trójcy Świętej, którego bracia polscy nie uznawali. Od tego momentu datuje się narastający konflikt między kalwinami a braćmi polskimi.
kalendarium
1537-1539 – studiował w Lipsku
1539-1541 – studiował w Padwie
1541/1542 – odbył pielgrzymkę do Ziemi Świętej
1545 - dworzanin Zygmunta Starego
1545 - posłował do cesarza Karola V na sejm Rzeszy w Wormacji
1545 VI 18 – przybył do Wormacji
1545 VI 19 – spotkał się z przedstawicielem księcia pruskiego Asverusa von Brandta
1545 VI 20 – zaprosił posła pruskiego na śniadanie
1545 VI 28 – zaproszony na audiencję do cesarza Karola V
1545 VI 29 – rozmawiał z królem rzymskim Ferdynandem
1548 - dworzanin nowego króla Zygmunta II Augusta
1550 - przeszedł najpierw na luteranizm, później był wyznawcą kalwinizmu
1552 – starosta kazimierski
1552 - wybrany posłem na sejm z ziemi sandomierskiej
1553 - poseł województwa sandomierskiego na sejm
1554 - król wpisał go w poczet sekretarzy
1555 - wszedł do senatu jako kasztelan bełski
1556 - wojewoda bełski
1561 - wojewoda lubelski
1563 - marszałek wielki koronny
1564 - król nadał mu starostwo rohatyńskie w województwie ruskim
1565 III 22 - w jego domu w Piotrkowie miała miejsce dysputa teologiczna
1567 - dokonał lokacji miasta Wąwolnicy
1569 - dostał dożywocie na Szarawce w województwie podolskim
1569 - sędzia sejmowy
1569 - po podpisaniu unii lubelskiej wszedł w spór kompetencyjny z marszałkiem wielkim litewskim Janem Chodkiewiczem
1570 - na mocy przywileju Zygmunta Augusta lokował miasto Firlejów
1572 V 31 - wojewoda i starosta krakowski
1572 VIII 31 - uczestnik zjazdu w Knyszynie
1573 - podpisał konfederację warszawską
1573 - potwierdził elekcję Henryka III Walezego na króla Polski
1574 II 16-18 – w swym dworze w Balicach podejmował Henryka Walezego przed wjazdem na Wawel
źródła:
Janusz Bazydło, Firlej, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 5, Lublin 1989
Stanisław Bodniak, Firlej Jan h. Lewart, [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 7: Firlej Jan – Girdwoyń Kazimierz, Kraków 1948-1958
Sebastian Adamkiewicz, Jan Firlej - marszałek wielki koronny, wojewoda krakowski (ok. 1520-1574), Rozprawa doktorska napisana w Katedrze Historii Nowożytnej Uniwersytetu Łódzkiego pod kierunkiem prof. dr. hab. Zbigniewa Anusika, Łódź 2014
Teodor Szeliga Żychliński jr, Biskupi, Senatorowie i Dygnitarze Polscy, Poznań 1886
Andrzej Szymanek: Mecenat kulturalny Firlejów; Firlejowie w tradycji lokalnej Lubelszczyzny. Janowiec 2001
Marian Chachaj, Wykształcenie Firlejów w XVI-XVII wieku, [w:] I Janowieckie Spotkania Historyczne „Firlejowie”, red. A. Szymanek, Janowiec nad Wisłą 1999