Ryszard Filipski

(17 lipca 1934 Lwów – 22 października 2021 Podkowa Leśna)

aktor, reżyser filmowy i teatralny, dyrektor teatru 

rodzina

z rodziny tramwajarza

żona Ludmiła Ogińska, 2 dzieci

biogram

          Na ekranie debiutował niewielkimi rolami w takich filmach jak „Kanał” w reżyserii Andrzeja Wajdy oraz pierwsza ekranizacja „Zemsty” Aleksandra Fredry. Jedną z ważniejszych wczesnych ról zagrał w dramacie „Koniec nocy”, gdzie wystąpił u boku późniejszych legend polskiego kina – Zbigniewa Cybulskiego i Romana Polańskiego. Następnie zdał egzamin eksternistyczny w krakowskiej Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej. Pojawił się także w etiudzie Romana Polańskiego „Gdy spadają anioły”. Jako aktor często obsadzany był w rolach ludzi zdecydowanych, silnych i bezkompromisowych, szczególnie w polskich filmach kryminalnych.

           W latach sześćdziesiątych wstąpił do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Uważał, że przynależność do partii daje możliwość oddziaływania na rzeczywistość, choć nie pełnił w jej strukturach żadnych funkcji. W 1976 roku, wspólnie z Ryszardem Gontarzem, współtworzył tzw. List 2000 – publiczną odezwę skierowaną do Komitetu Centralnego PZPR. Autorzy domagali się w nim moralnej odnowy partii, wskazując jednocześnie na obecność w jej szeregach osób uznawanych przez nich za przeciwników ustroju. Dokument miał także charakter wymierzony w KOR, przedstawiany w nim jako organizacja antysocjalistyczna i antypolska.

          Obok pracy filmowej rozwijał działalność teatralną. Założył prywatny teatr jednego aktora „Eref-66”, w którym odnosił znaczące sukcesy. Wystawiony przez niego monodram „Ja i mój brat” spotkał się z życzliwym przyjęciem części krytyków, lecz równocześnie wywołał zarzuty o antysemityzm, którym sam Filipski stanowczo zaprzeczał.

          Do jego najbardziej rozpoznawalnych kreacji ekranowych należą role wachmistrza Soroki w nominowanej do Oscara superprodukcji „Potop” Jerzego Hoffmana oraz majora Henryka Dobrzańskiego w filmie wojennym „Hubal” Bohdana Poręby. Rola legendarnego dowódcy partyzanckiego przyniosła mu nagrodę na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Panamie oraz Złotą Kamerę dla najlepszego aktora, przyznawaną przez czasopismo „Film”.

          W filmie szpiegowskim „Orzeł i reszka” wystąpił zarówno jako aktor, jak i reżyser. Zagrał tam mężczyznę, którego próbuje zwerbować amerykański wywiad. Wcielił się również w Józefa Piłsudskiego w historycznym filmie „Zamach stanu”, który także sam wyreżyserował. Produkcja ta zakończyła się jednak finansowym niepowodzeniem, a po jej premierze Filipski na dłuższy czas wycofał się z życia aktorskiego i znalazł się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Prowadził stadninę koni na Zamojszczyźnie, mieszkał także w Białowieży.

            Do kina powrócił dopiero po latach, m.in. dzięki Jerzemu Hoffmanowi, który obsadził go w ekranizacji powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego „Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem”. Pojawił się również w serialach „Pitbull” i „Kryminalni”, realizowanych przez Patryka Vegę.

           Jego dorobek artystyczny obejmuje około trzydziestu ról teatralnych, piętnaście występów w Teatrze Telewizji oraz ponad trzydzieści ról filmowych. Reżyserował także przedstawienia teatralne, widowiska telewizyjne i filmy fabularne; łącznie przygotował około piętnastu inscenizacji scenicznych oraz sześć realizacji telewizyjnych.

           Pochowany na cmentarzu parafialnym w Żukowie (powiat grodziski).

Andrzej Wajda ocenił film Przekładaniec:

Dobrym dopełnieniem obsady okazał się Ryszard Filipski. Zagrał adwokata, przez którego ręce przechodzi cała ta skomplikowana sprawa, w sposób niezwykle skuteczny i zabawny.

Stanisław Lem, w liście do A. Wajdy napisał:

Przedwczoraj oglądałem w telewizji film „Przekładaniec”. Zarówno robota Pana, jak dzieło aktorów oraz wystrój scenograficzny wydały mi się bardzo dobre. Zwłaszcza już dobry był w swojej roli adwokat (...).

W 1981 Ryszard Filipski mógł wystąpić w głównej roli – sekretarza wojewódzkiego PZPR – w filmie Krzysztofa Kieślowskiego Krótki dzień pracy, opisującego wydarzenia w Radomiu w 1976. Zwolenniczką aktora w obsadzie była Hanna Krall, autorka scenariusza i reportażu, na podstawie którego powstawał film:

Proponowałam, żeby sekretarza zagrał Ryszard Filipski. To był okropny człowiek, ale wspaniały aktor. Kieślowski nie lubił Filipskiego, nie znosił jego poglądów, poza tym bał się, że Filipski siłą swojego talentu zjedna sympatię widza i stanie się w filmie kimś w rodzaju samotnego szeryfa, oblężonego przez wrogi tłum. Wziął innego aktora.

Janusz Majewski, reżyser, w książce Ostatni klaps:

Był on, w moim przekonaniu, jednym z najlepszych, najbardziej filmowych aktorów, jacy pojawili się w Polsce. Był kimś takim jak kiedyś Jean Gabin czy Spencer Tracy lub teraz Gérard Depardieu. Sama prawda, silna osobowość, budzący zaufanie zabijaka. Emanowała z niego siła i wiarygodność, niezależnie od tego, czy grał postać pozytywną, czy negatywną.

Andrzej Haliński, scenograf, w książce 10 000 dni filmowej podróży:

Bardzo dobry aktor, który niepotrzebnie zaplątał się w rozgrywki partyjne, starając się jednocześnie zachować w miarę czyste ręce.

Kazimierz Kutz, reżyser, w książce Klapsy i ścinki:

Swego czasu znany i utalentowany aktor. (...) Miał swój dobry okres w filmie. Ale często role, które grywał, przenosiły się na jego życie prywatne. A ponieważ grywał postacie historyczne – Hubala czy Piłsudskiego – tworzyły się dziwne sytuacje. Kiedy prowadził teatr w Nowej Hucie (...) zarządził zbiórkę w lesie. Nakazał wszystkim aktorom ubrać teatralne partyzancko–wojskowe mundury, wsiąść na konie i jechać tyle a tyle na wyznaczony azymut. (...) Kiedy oddział osiągnął cel, na polanie – opodal ogniska – [aktorzy] zobaczyli [Filipskiego przebranego za] Piłsudskiego. Stał jak żywy, wsparty o szablę.

Bogusław Linda:

Wtedy zorientowałem się, że to, co mnie tak drażni w polskich filmach, to fakt, że nikt tam nie gra normalnie, tylko grają, jakby grali nadal dla siódmego rzędu! Czyli to jest granie teatralne. Jedynym, który tego nie robił, był Ryszard Filipski. Wspaniały, niewykorzystany aktor.

wybrane prace:

role aktorskie

1960 – Zemsta Papkin

1964 – Cichy Don Grigorij Melechow

1966 – Zmierzch Lowka

1966 – Chudy i inni Ślązak

1967 – Wycieczka w nieznane pisarz Andrzej Miller

1969 – Tylko umarły odpowie kapitan Paweł Wójcik

1970 – Południk 0 porucznik Bartkowiak

1972 – Hubal major Henryk „Hubal” Dobrzański

1973 – Orzeł i reszka 2 role: Marcin Nowak, współwięzień Nowaka wszczynający bójkę w celi (głos)

1979 – Zamach stanu Józef Piłsudski

1993 – Lazarus dziadek

2003 – Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem Wisz, ojciec Dziwy

2005 – Pitbull Wor

2008 – Rysa Mirski

reżyseria

1968 – Raport z Monachium

1970 – Timeodanaos

1973 – Orzeł i reszka

1978 – Wysokie loty

1979 – Zamach stanu

1997 – powieść Mzehomo, opowieść o człowieku i ziemi

kalendarium

1954 – debiutował w łódzkim Teatrze 7.15

1956 - zagrał jedną z głównych ról w dramacie "Koniec nocy"

1958 - zdał egzamin eksternistyczny w Krakowskim PWST

1958-1963 – aktor Teatru Rozmaitości

1959 - pojawił się w kręconej przez  Polańskiego etiudzie "Gdy spadają anioły"

1963-1967 - grał w Starym Teatrze

1966-1976 – prowadził teatr Eref-66

1968 – Nagroda „Złoty Ekran”

1968 – Nagroda m. Krakowa

1970 - Brązowe odznaczenie im. Janka Krasickiego 

1973 – Nagroda Ministra Obrony Narodowej I stopnia

1973 – Złota Kamera

1973-1976 – radny m. Krakowa

1974 – nagroda dla najlepszego aktora na Międzynarodowym Festiwalu Filmowego Panama

1974 - Odznaka Zasłużony Działacz Kultury 

1974 - stanął po obu stronach kamery w szpiegowskim thrillerze "Orzeł i reszka"

1974 - Złoty Krzyż Zasługi 

1974-1979 - dyrektor i kierownik artystyczny Teatru Ludowego w Nowej Hucie

1975 - Złota Odznaka „Za zasługi dla Krakowa”

1976 - Złote odznaczenie im. Janka Krasickiego

1978 - Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski 

1979 - odszedł z teatru i został kierownikiem założonego przez siebie Zespołu Filmowego „Kraków”

1980 - zniknął z aktorskiego świata i popadł w nędzę

1982-1987 - zastępca kierownika artystycznego Zespołu Filmowego „Iluzjon”

1993 - wystąpił w filmie Waldemara Dzikiego „Lazarus”

2003 - powrócił do aktorstwa

źródła:

Lidia Becela (red.), Kto jest kim w Polsce, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1984

Krzysztof Masłoń, Eref [w] Bananowy song, Świat Książki, Warszawa 2006

Tomasz Zapert, Żadnych wspomnień. Rozmowa z Ryszardem Filipskim, Życie Warszawy, 11 października 2002

Krzysztof Lubczyński, Pamiętnik znaleziony w garbie. Rozmowa z Ryszardem Filipskim, Trybuna, 23 maja 2003

Czeczot na szafot, Tygodnik Przekrój, 2003

Piotr Pytlakowski, Betonowa „Rzeczywistość”, Tygodnik Polityka, nr 2, 11 stycznia 2003

Andrzej Osęka, Jeźdźcy małej Apokalipsy, Tygodnik Wprost, nr 1146, 14 listopada 2004

Kazimierz Kutz, Klapsy i ścinki, Wydawnictwo Znak, Kraków 1999

Tadeusz Sobolewski, Bajka o ludziach. Rozmowa z Hanną Krall, Kino, nr 2/405/2001

Janusz Majewski, Ostatni klaps. Pamiętnik moich filmów, Wydawnictwo Autorskie, Warszawa 2006

Andrzej Haliński, 10 000 dni filmowej podróży, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 2002

Sławomir Łuczak, Miś, czyli rzecz o Stanisławie Barei, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 2001