Kornel Filipowicz

(27 października 1913 Tarnopol, Ukraina – 28 lutego 1990 Kraków)

prozaik, poeta, scenarzysta filmowy 

rodzina

syn Kornela (1876–1938), urzędnika, i Stanisławy z domu Futynsy 

Kornel Filipowicz (1913-1990), 21 maja 1970, źródło: kolekcja Miejska Biblioteka Publiczna in Andrychów (http://andrychow.archiwa.org/zasoby.php?id=234)

około 1930 roku poślubił Marię Jaremę, mieli syna Aleksandra

w 1964 roku poślubił Marię Pruszyńską, historyka sztuki, mieli syna Marcina

od października 1967 roku do śmierci był związany z poetką Wisławą Szymborską, nie łączył ich jednak nigdy związek małżeński ani wspólne mieszkanie

biogram

          Dzieciństwo i młodość spędził w Cieszynie. Tam uczęszczał najpierw do szkoły powszechnej, a następnie do gimnazjum matematyczno-przyrodniczego. Już w latach szkolnych należał do środowiska młodych twórców skupionych wokół nauczyciela gimnazjalnego Juliana Przybosia. Pod jego wpływem rozpoczął działalność literacką: zadebiutował opowiadaniem „Zapalniczka”, ogłoszonym w „Zaraniu Śląskim”, oraz wierszem opublikowanym w „Gazecie Artystów”.

          Studiował biologię na Uniwersytecie Jagiellońskim i działał w Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej. Współredagował miesięcznik „Nasz Wyraz”. Zainteresowanie nowoczesną sztuką, zaszczepione mu przez Przybosia, zbliżyło go do środowisk awangardowych. Utrzymywał bliskie kontakty z członkami Grupy Krakowskiej, m.in. z Wicińskim, Sternem i Łewyckim, a także z kręgiem teatru Cricot, założonego przez Józefa Jaremę. Zajmował się również krytyką artystyczną, publikując recenzje w prasie.

              Po wybuchu II wojny światowej uczestniczył w kampanii wrześniowej. Po ucieczce z niewoli włączył się w działalność konspiracyjną. W okresie okupacji podejmował różne prace zarobkowe: był m.in. urzędnikiem w kamieniołomach pod Kielcami, pracował także w krakowskim antykwariacie i biurze budowlanym. W konspiracji współpracował z Grupą Komunistyczną „Polska Ludowa”, zorganizowaną przez Ignacego Fika. Nie przerwał twórczości literackiej – pisał wiersze i publikował je w obiegu podziemnym.

           Był jedyną osobą, która potajemnie odwiedzała Juliana Przybosia w gospodarstwie Jerzego Hohendorffa w Zwertowie pod Żółkwią; później utrzymywał z nim kontakt listowny. Po aresztowaniu trafił do obozów koncentracyjnych Groß-Rosen i Sachsenhausen. Po zakończeniu wojny osiadł w Krakowie.

          W czasie okupacji wydał konspiracyjnie, w zaledwie dziesięciu egzemplarzach, tomik poetycki „Mijani”, zilustrowany przez Marię Jaremę. Po wojnie podpisał rezolucję Związku Literatów Polskich w Krakowie dotyczącą procesu krakowskiego. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, razem z braćmi Stanisławem i Tadeuszem Różewiczami, tworzył nieformalną grupę twórczą „Miczura-Film”; wraz z Tadeuszem Różewiczem pisał dla niej scenariusze filmowe.

           Był członkiem i aktywnym działaczem Związku Literatów Polskich, pełnił także funkcję wiceprezesa krakowskiego oddziału ZLP. Należał do grona założycieli Towarzystwa Kursów Naukowych. W latach osiemdziesiątych publikował poza cenzurą, m.in. w „NaGłosie” i „Zapisie”. Był również współzałożycielem miesięcznika „Pismo”.

           Związki jego prozy z filozofią egzystencjalizmu, zwłaszcza z myślą Sartre’a i Camusa, omówiła Justyna Gorzkowicz w książce „W poszukiwaniu antagonisty. O wątkach egzystencjalnych w twórczości Kornela Filipowicza”. Tomasz Fiałkowski i Sebastian Kudas, wydawcy zbioru listów, określili Kornela Filipowicza jako jednego z najważniejszych polskich prozaików, a zarazem najważniejszą miłość w życiu poetki. Po jego śmierci Wisława Szymborska napisała wiersz „Kot w pustym mieszkaniu”.

          Filipowicz organizował spływy kajakowe Wisłą, w których uczestniczyli jego przyjaciele i bliscy, m.in. Tadeusz Różewicz, Julian Przyboś, Artur Sandauer i Jonasz Stern. Interesował się również wędkarstwem, a motyw ten znalazł wyraźne odbicie w jego twórczości.

          W swoich utworach wielokrotnie powracał do Cieszyna i ziemi cieszyńskiej, m.in. w „Profilach moich przyjaciół”, „Białym ptaku” i „Ulicy Głębokiej”. W pozostawionych po nim materiałach zachowały się także fragmenty „Pana Tadeusza” przełożone na gwarę cieszyńską.

           Był laureatem nagród Ministra Kultury i Sztuki. Odznaczono go Złotym Krzyżem Zasługi oraz Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. Zmarł na raka płuc z przerzutami do wątroby.

          Pochowany na cmentarzu Salwatorskim (sektor SD9, rząd 8, miejsce 8).

wybrane prace:

Proza

Opowiadania, powieści

1947 - Krajobraz niewzruszony, opowiadania

1950 - Nauka o ziemi ojczystej t. 1 Księżyc nad Nidą, powieść

1955 - Nauka o ziemi ojczystej t. 2 Błękitny zeszyt, powieść

1954 - Profile moich przyjaciół, opowiadania

1955 - Niepokój młodego serca t. 1 Ulica Gołębia, powieść

1956 - Po burzy (wyd. rozsz. 1959), opowiadania

1958 - Niepokój młodego serca t. 2 Jutro znów wojna, powieść

1959 - Ciemność i światło, opowiadania

1960 - Biały ptak, opowiadania

1960 - Romans prowincjonalny, powieść

1961 - Pamiętnik antybohatera, powieść

1963 - Mój przyjaciel i ryby, opowiadania

1964 - Jeniec i dziewczyna, powieść

1965 - Ogród pana Nietschke, powieść

1967 - Mężczyzna jak dziecko, powieść

1968 - Dziewczyna z lalką, czyli o potrzebie smutku i samotności, opowiadania

1971 - Co jest w człowieku?, opowiadania

1972 - Śmierć mojego antagonisty, opowiadania

1974 - Gdy przychodzi silniejszy, opowiadania

1975 - Światło i dźwięk, czyli o niedoskonałości świata, opowiadania

1977 - Kot w mokrej trawie, opowiadania

1978 - Dzień wielkiej ryby. Opowiadania rybackie 1946-1976, opowiadania

1978 - Zabić jelenia!, opowiadania

1980 - Między snem a snem, opowiadania

1985 - Miejsce i chwila, opowiadania

1989 - Rozmowy na schodach, opowiadania

1991 - Wszystko, co mieć można, opowiadania

1995 - Rozstanie i spotkanie: Opowiadania ostatnie, opowiadania

Opowiadania wybrane

1962 - Światło każdego dnia (Czytelnik)

1964 - Opowiadania wybrane (Wydawnictwo Literackie)

1982 - Koncert f-moll i inne opowiadania (Wydawnictwo Literackie), zawiera 10 opowiadań

1985 - Miejsce i chwila (Wydawnictwo Literackie), zawiera 49 opowiadań

1986 - Krajobraz, który przeżył śmierć (Wydawnictwo Literackie), zawiera 34 opowiadania

1995 - Rzadki motyl (Wydawnictwo Literackie), wybór: Wisława Szymborska, zawiera 24 opowiadania

1999 - Opowiadania wybrane (Siedmioróg), zawiera 19 opowiadań

2000 - Opowiadania cieszyńskie (Cieszyński Ośrodek Kultury „Dom Narodowy”), zawiera 18 opowiadań

2004 - Modlitwa za odjeżdżających (Rosner i Wspólnicy), zawiera 25 opowiadań

2007 - Cienie (Wydawnictwo Literackie), wybór: Wisława Szymborska, zawiera 12 opowiadań

2017 - Moja kochana, dumna prowincja (Społeczny Instytut Wydawniczy Znak), wybór: Justyna Sobolewska, zawiera 17 opowiadań

2018 - Romans prowincjonalny i inne historie (Społeczny Instytut Wydawniczy Znak), wybór: Wojciech Bonowicz, zawiera: 2 powieści (Romans prowincjonalny; Jeniec i dziewczyna) oraz 15 opowiadań

2020 - Pamiętnik antybohatera i inne utwory (Wydawnictwo Iskry), zawiera powieść tytułową, 2 opowiadania oraz wiersze

2021 - Formikarium, czyli w moim świecie mrówek. Opowiadania (Społeczny Instytut Wydawniczy Znak), wybór: Agnieszka Dauksza, zawiera 21 opowiadań

Powieści zebrane

1973 - Motywy (Wydawnictwo Literackie), zawiera 5 powieści

Korespondencja

2016 - Najlepiej w życiu ma twój kot. Listy (Wydawnictwo Znak) – Wisława Szymborska i Kornel Filipowicz

Dramat

1952 - Nowy Guliwer (Nasza Księgarnia), autorzy: Władysław Jarema, Kornel Filipowicz

Poezja

1943 - Mijani 

1984 - Powiedz to słowo 

Filmografia – scenariusze

1956 - Trzy kobiety 

1959 - Miejsce na ziemi 

1962 - Głos z tamtego świata 

1966 - Piekło i niebo 

1972 - Szklana kula 

1975 - Egzekucja w ZOO 

kalendarium

1923-1932 – przebywał w Cieszynie 

1933–1938 - studiował biologię na Uniwersytecie Jagiellońskim 

1934 - debiutował opublikowanym w „Zaraniu Śląskim” opowiadaniem Zapalniczka i wierszem, który ukazał się w „Gazecie Artystów”

1934-1938 - należał do Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom

1934-1939 - członek Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej

1936-1939 - współredagował miesięcznik „Nasz Wyraz”

1939 – walczył w wojnie obronnej

1940-1943 - pracował w kamieniołomach w Zagnańsku 

1941 - jesienią odwiedzał potajemnie Przybosia

1943 - wydał konspiracyjnie w 10 egzemplarzach tomik wierszy Mijani

1944-1945 - więzień obozów koncentracyjnych Groß-Rosen i Sachsenhausen 

1948 – laureat nagrody Miasta Krakowa

1953 - podpisał Rezolucję Związku Literatów Polskich w Krakowie w sprawie procesu krakowskiego

1973 - otrzymał Nagrodę Miesięcznika „Odra” za całokształt twórczości prozatorskiej

1975 - sygnatariusz Listu 59 

1978 - członek założyciel Towarzystwa Kursów Naukowych 

1981 - zastępca redaktora naczelnego miesięcznika "Pismo"

1989 – pierwszy prezes krakowskiego oddziału Stowarzyszenia Pisarzy Polskich

2016 - w ogrodzie Dworku Łowczego zasadzono obok akacji W. Szymborskiej buk K. Filipowicza

źródła:

Lidia Becela (red.), Kto jest kim w Polsce, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1984

Jerzy S. Ossowski, Filipowicz Kornel, [w:] Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005

Helena Blum, Aresztowanie Juliana Przybosia przez gestapo, [w:] Janusz Sławiński (red.), Wspomnienia o Julianie Przybosiu, Warszawa 1976

Stanisław Burkot: Uwikłani w historię. Szkice o literaturze, autorach i utworach z XIX i XX wieku. Kraków 2008  

Balbus S., Oczywiste nieoczywistości Kornela Filipowicza, „Życie Literackie” 1973

Rogala S.,Twórczość literacka Kornela Filipowicza, Kielce 2005

Justyna Gorzkowicz, W poszukiwaniu antagonisty. O wątkach egzystencjalnych w twórczości Kornela Filipowicza, Kielce 2018

Pieszczachowicz J., Ku wielkiej opowieści. O życiu i twórczości Kornela Filipowicza, Kraków 2010

Lipowski W., Niezwykła codzienność. Sztuka widzenia i pisania Kornela Filipowicza, Katowice 2012 wydanie drugie poprawione i rozszerzone: Niezwykła codzienność. O pisarstwie Kornela Filipowicza, Katowice 2020

Słownik biograficzny teatru polskiego 1910-2000, t. 1, Instytut Sztuki PAN Warszawa 2017

Słownik Pisarzy Polskich, red. Elżbieta Zarych, Kraków 2008