Stefan Filipkiewicz
(28 lipca 1879 Tarnów – 23 sierpnia 1944 KL Mauthausen-Gusen)
malarz, grafik
rodzina
syn Wincentego i Heleny z Kurkiewiczów
starszy brat Mieczysława i Stanisława Filipkiewiczów
5 sierpnia 1905 roku poślubił Zofię Michałowską, mieli córkę Marię, mąż Władysław Kunce
biogram
Uczęszczał do gimnazjum św. Jacka w Krakowie. Za namową Jacka Malczewskiego zdecydował się podjąć naukę w Szkole Sztuk Pięknych, która wkrótce została przekształcona w Akademię Sztuk Pięknych. W krakowskiej ASP studiował początkowo pod kierunkiem Floriana Cynka i Józefa Mehoffera, następnie u Leona Wyczółkowskiego oraz Jana Stanisławskiego, który wywarł szczególnie silny wpływ na jego twórczość. Ostatni semestr nauki odbył na kursie Józefa Pankiewicza. Z Janem Stanisławskim utrzymywał bliskie kontakty także poza uczelnią, uczestnicząc m.in. we wspólnych plenerach. Po śmierci profesora, wspólnie z Henrykiem Szczyglińskim, przygotował wystawę jego prac oraz dzieł uczniów.
Jako artysta zadebiutował cyklem pejzaży tatrzańskich pokazanych w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych. Wystawiał tam regularnie, a także we Lwowie i w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych, którego został członkiem. Otrzymał srebrne medale Akademii, a na wniosek krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych został odznaczony medalem cesarza Austrii Franciszka Józefa. Korzystał również ze stypendium Fundacji Urbańskiego. Brał udział w wystawach w Krakowie, Lwowie i Warszawie, a z czasem został członkiem rzeczywistym warszawskiej Zachęty. Uczestniczył w berlińskiej wystawie secesji, po której car Bułgarii Ferdynand I Koburg nabył do swojej kolekcji jego obraz „Zima”. W ślad za tym przyszły kolejne pokazy w Wertheim Galerie w Berlinie oraz Arnold Galerie w Dreźnie.
Po ukończeniu studiów wyjeżdżał w celu dalszego kształcenia do Monachium, Włoch i Francji. Już w pierwszych latach kariery prezentował swoje prace w Wiedniu, Londynie, Budapeszcie, Berlinie, Rzymie i Wenecji, a podczas jednej z wystaw w Krakowie pokazał aż pięćdziesiąt obrazów. Należał do wiedeńskiej Secesji – Vereinigung Bildender Künstler Österreichs-Wiener Secession – i uczestniczył w organizowanych przez nią ekspozycjach w Wiedniu.
Był także członkiem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”, którego później został prezesem. Warszawskie Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych wyróżniło go srebrnym medalem oraz dyplomem honorowym. Brał udział w wystawach w Monachium, gdzie na ekspozycji Secesji Monachijskiej zaprezentował obraz „Odwilż w lesie”. Uczestniczył również w kilku międzynarodowych pokazach secesyjnych, m.in. w Dreźnie, Rzymie i Wenecji. Na Exposicion Internacionale della Citta di Venezia był jedynym artystą wystawiającym z Polski, a jego obraz reprodukowano w „Die Kunst für Alle” oraz we włoskich czasopismach artystycznych. Jego prace prezentowano ponadto na zbiorowych pokazach sztuki polskiej w Stanach Zjednoczonych, Londynie, Wiedniu i Paryżu. Zajmował się także drzeworytem; trzydzieści pięć prac z tej dziedziny wystawił w Brukseli w Société l’Estampe.
Angażował się w działalność krakowskiego kabaretu „Zielony Balonik”, założonego w kawiarni Apolinarego J. Michalika, znanej jako Jama Michalika. Współtworzył tam artystyczne środowisko wraz z malarzami i poetami, m.in. Edwardem Leszczyńskim. Obok Witolda Wojtkiewicza i Kazimierza Sichulskiego odpowiadał za plastyczną oprawę kabaretu. Do dziś w kawiarni zachowała się jego karykatura oraz fragmenty wspólnie malowanych dekoracji.
Filipkiewicz prowadził również działalność pedagogiczną. Uczył malarstwa dekoracyjnego w Szkole Sztuk Przemysłowych w Krakowie. W czasie I wojny światowej służył w Legionach, jednak z powodu choroby płuc nie uczestniczył w bezpośrednich działaniach bojowych. Przydzielono go do Biura Techniczno-Bojowego Departamentu Wojskowego, a następnie skierowano do Centralnego Biura Wydawnictw Naczelnego Komitetu Narodowego, gdzie kierował Pracownią Fotograficzną.
W okresie legionowym projektował elementy oprawy graficznej i umundurowania: winiety wydawnictw, kartki świąteczne, odznaki, tarcze legionowe dla Ropczyc i Zatora, a także wzory mundurów. Opracował m.in. projekt munduru dla oddziału samochodowego Legionów Polskich, przechowywany dziś w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie. Wraz z Czesławem Jarnuszkiewiczem uczestniczył także w pracach nad nowym umundurowaniem Legionów. W Muzeum Narodowym w Krakowie znajdują się również jego akwarele i rysunki tuszem na kalce przedstawiające projekty mundurów kawalerii, w tym kurtkę mundurową dla 2. pułku piechoty z lamówkami w odcieniu szaroniebieskim, mundur 1. Pułku Ułanów z rogatywką oraz mundur 2. Pułku Ułanów z amarantowym rabatem i białą wypustką. Za służbę w Legionach został odznaczony Medalem Niepodległości.
Po przeniesieniu do rezerwy wrócił do pracy pedagogicznej, a w wolnym czasie nadal tworzył. Po wojnie został wybrany prezesem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka” i niezwłocznie zorganizował dużą wystawę jego członków w warszawskiej Zachęcie. Otrzymał złoty medal na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu, a także nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności im. Probusa Barczewskiego – zarówno za całokształt twórczości, jak i za obraz „Jesień”. Przyznano mu dyplom honorowy warszawskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, a także dyplom honorowy Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Krakowie. Wykładał w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, gdzie mianowano go profesorem nadzwyczajnym. Został również członkiem korespondentem Wiener Secession.
Mieszkając w Zakopanem, malował przede wszystkim widoki Tatr, natomiast latem wyjeżdżał na plenery do Radziszowa pod Krakowem. Z czasem zainteresował się także pejzażem nadmorskim, tworząc m.in. krajobrazy Jastrzębiej Góry.
Po wiadomości o wkroczeniu wojsk sowieckich, uciekając na wschód w kierunku Lwowa, znalazł się ostatecznie na Węgrzech, w Budapeszcie. Zaangażował się tam w działalność konspiracyjną i ruch oporu. Pełnił funkcję sekretarza Komitetu Obywatelskiego do Spraw Opieki nad Uchodźcami Polskimi na Węgrzech, który był przedstawicielstwem Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie. Jednym z głównych zadań tej struktury było utrzymywanie, w warunkach ścisłej konspiracji, łączności między rządem polskim a jego przedstawicielstwami w okupowanym kraju, w tym Delegaturą Rządu na Kraj i Naczelnym Dowództwem Armii Krajowej.
Po zajęciu Węgier przez Niemców Stefan Filipkiewicz został aresztowany o godzinie siódmej rano w domu przy Donáti utca 3b, razem z całym Polskim Komitetem Obywatelskim. Osadzono go w siedzibie Gestapo przy Fő utca. Był wówczas ciężko chory na serce; mimo starań żony i córki, które zabiegały o pomoc w Szwedzkim Czerwonym Krzyżu, nie odzyskał wolności. Wywieziono go do obozu koncentracyjnego Mauthausen-Gusen, gdzie został zamordowany. W tym samym czasie wykonano egzekucję na pozostałych członkach Komitetu.
Stefan Filipkiewicz uchodzi za jednego z najwybitniejszych uczniów i kontynuatorów szkoły Jana Stanisławskiego. Tworzył przede wszystkim pejzaże. Najchętniej przedstawiał krajobraz tatrzański i podgórski, a w późniejszym okresie także nadmorski. Osiągnął wysoki poziom warsztatowy, szczególnie w malarstwie plenerowym. Uważano go za mistrza światłocienia oraz znawcę zimowych krajobrazów z motywem topniejącego śniegu. Malował również martwe natury, najczęściej kwiaty, dekoracyjnie stylizowane i zestawiane z tkaninami oraz szlachetną porcelaną. Zajmował się ponadto projektowaniem medali, monet i odznak.
Prace Stefana Filipkiewicza znajdują się w licznych zbiorach prywatnych i muzealnych, m.in. w Muzeach Narodowych w Krakowie, Kielcach, Lublinie, Warszawie, Wrocławiu, Poznaniu i Szczecinie, w Narodowym Muzeum Morskim w Gdańsku, Muzeum Śląska Opolskiego, Muzeum Historycznym w Bielsku-Białej, Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie oraz we Lwowie.
wybrane prace:
1903 – Odwilż w lesie
1905 – Bajka zimowa
1907 – Poronin
1908 – Anemony
1910 – Wisła pod Tyńcem
1911 – Zimowe słońce
1917 – Pejzaż z Jurczyc
1928 – Kaczeńce i perska waza
1929 – Marcowy śnieg
1933 – Jesień
1934 – Odwilż w Tatrach
kalendarium
1899 - wstąpił do Szkoły Sztuk Pięknych
1899 - debiutował serią pejzaży tatrzańskich wystawionych w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych
1900–1906 - studiował w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych
od 1903 - stale wystawiał w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie
od 1903 – wystawiał w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych (TZSP)
1903, 1907, 1909 - brał udział w wystawach TZSP w Monachium
1903 - na wystawie Secesji Monachijskiej zaprezentował swój obraz Odwilż w lesie
1903 - odznaczony medalem Cesarza Austrii Franciszka Józefa
1903 i 1904 - otrzymał srebrne medale Akademii
1904 - uczestniczył w wystawie secesji w Berlinie
1904 - wyjechał w celu dalszej nauki do Monachium, Włoch, a wreszcie do Francji
1905 - członek wiedeńskiej „Secesji”
1905 - na Exposicion Internacionale della Citta di Venezia w Wenecji był jedynym wystawiającym z Polski
1905, 1911, 1913 - brał udział w ekspozycjach wiedeńskiej „Secesji” organizowanych w Wiedniu
1905, 1907, 1910, 1914, 1920, 1926 - brał udział w ekspozycjach Secesji w Wenecji
1906 - brał udział w zbiorowych prezentacjach polskiej sztuki w Stanach Zjednoczonych w St. Louis, Pittsburgh
1906 - brał udział w zbiorowej prezentacji polskiej sztuki w Londynie
1907 - wraz z Henrykiem Szczyglińskim zorganizował pośmiertną wystawę prac Stanisławskiego i jego uczniów
1907 - na wystawie w Krakowie pokazał 50 obrazów
1908 - członek Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”
1908, 1915 - brał udział w zbiorowej prezentacji polskiej sztuki w Wiedniu
1911 - brał udział w ekspozycjach Secesji w Rzymie
1912 - brał udział w ekspozycjach Secesji w Dreźnie
1913–1914 - uczył malarstwa dekoracyjnego w Szkole Sztuk Przemysłowych w Krakowie
1914–1917 - służył w Legionach
1914 X - zaprojektował mundur dla oddziału samochodowego Legionów Polskich
1916 - skierowano go do Centralnego Biura Wydawnictw Naczelnego Komitetu Narodowego
1916 IV - wraz z Czesławem Jarnuszkiewiczem brał udział w projektowaniu nowego umundurowania dla Legionów Polskich
1917 - przeniesiony do rezerwy
1920 - wybrany prezesem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”
1921 - brał udział w zbiorowej prezentacji polskiej sztuki w Paryżu
1925 – członek rzeczywisty Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie
1927-1933 - mieszkał w Zakopanem
1928 - otrzymał od TZSP w Warszawie srebrny medal
1929 - otrzymał złoty medal na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu
1929 - otrzymał nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności im. Probusa Barczewskiego za całokształt twórczości i za obraz Jesień
1930 - wykładał na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie
1931 – prezes Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”
1933 - otrzymał od TZSP w Warszawie dyplom honorowy
1933 - nagrodzony przez Polską Akademię Umiejętności za całokształt twórczości
1934 - malował m.in. krajobrazy w Jastrzębiej Górze
1936 - mianowany profesorem nadzwyczajnym Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie
1937 – członek Rady Instytutu Propagandy sztuki
1938 - otrzymał dyplom honorowy Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Krakowie
1939 - po informacji o wkroczeniu Sowietów, uciekając na Wschód w kierunku Lwowa, znalazł się na Węgrzech w Budapeszcie
1944 VII - pod koniec miesiąca aresztowany przez Niemców
źródła:
Hanna Kubaszewska: Filipkiewicz Stefan, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, t. 2, D-G, Wrocław 1975
Filipkiewicz Stefan (1879-1944) malarz, [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 6: Dunin Rodryg – Firlej Henryk, Kraków 1948
Stanisław Łoza, Czy wiesz kto to jest?, Warszawa 1938
Zdzisław Antoniewicz: Rozbitkowie na Węgrzech. Wspomnienia z lat 1939–1946, Warszawa 1987
Małgorzata Quinkenstein: Filipkiewicz Stefan, [w:] Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005