Marcin Fijałkowski

Fiałkowski

(? – 1820 Kraków)

krytyk literacki, tłumacz 

biogram

           Szczegóły dotyczące daty narodzin, pochodzenia rodzinnego oraz pierwszych lat życia uczonego nie zachowały się w źródłach. Wiadomo natomiast, że ukończył studia na Wydziale Filozoficznym Akademii Krakowskiej, po czym rozpoczął działalność pedagogiczną w Szkołach Nowodworskich w Krakowie, gdzie prowadził zajęcia z retoryki i sztuki wymowy.

          Po uzyskaniu stopnia doktora filozofii związał się ze Szkołą Główną Koronną jako wykładowca literatury polskiej i łacińskiej. Jego kompetencje i osiągnięcia dydaktyczne zostały dostrzeżone przez Komisję Edukacji Narodowej, która powołała go na stanowisko wiceprofesora Kolegium Moralnego. Wkrótce otrzymał patent profesorski i objął Katedrę Literatury, kierując jej pracami aż do przejścia na emeryturę.

           Jego działalność pedagogiczna i poglądy na nauczanie nie zawsze spotykały się z przychylnym przyjęciem. Był przedmiotem ostrej krytyki ze strony warszawskiego środowiska pijarskiego skupionego wokół Towarzystwa Krytycznego, do którego należeli między innymi Franciszek Ksawery Dmochowski, Onufry Kopczyński oraz Franciszek Siarczyński. Polemiki te odzwierciedlały szersze spory dotyczące kierunków reform szkolnictwa i sposobów nauczania literatury oraz języka.

          Aktywnie uczestniczył również w życiu społecznym i obywatelskim. Należał do Związku Filantropów działającego przy Szkole Głównej Koronnej w okresie rektoratu Feliksa Oraczewskiego. Jako przedstawiciel tego stowarzyszenia wygłosił uroczyste przemówienie podczas pobytu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w Krakowie, za co został przez monarchę uhonorowany medalem Merentibus, przyznawanym osobom szczególnie zasłużonym dla nauki i życia publicznego.

           Z polecenia Komisji Edukacji Narodowej pełnił funkcję cenzora mów, odpowiadając za ocenę wystąpień publicznych przygotowywanych w środowisku akademickim. Sprawował także obowiązki wizytatora szkół, uczestnicząc w nadzorze nad działalnością placówek oświatowych. W okresie Księstwa Warszawskiego został członkiem Dyrekcji Edukacyjnej, angażując się w organizację i rozwój systemu szkolnego.

          Był również związany z działalnością naukową i intelektualną Krakowa jako członek Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. Należał ponadto do wolnomularstwa, działając w loży Bracia Polacy Zjednoczeni na Wschodzie Krakowa, skupiającej przedstawicieli środowisk naukowych, urzędniczych i inteligenckich przełomu XVIII i XIX wieku.

wybrane prace:

1787 - Mowa o użytku z nauk publiczną dziś instrukcją w narodzie składających […] przy otwarciu szkół w r. 1787 1 października w Krakowie miana 

1788 - Mowa przy drugim rozdawaniu nagród dla cnót czynnych i użytecznych społeczności ku uwiecznieniu bytności w Krakowie Stanisława Augusta […] dnia 22 czerwca r. 1788 miana 

1789 - Literatura wykładana od r. 1786/87 przez Marcina Fijałkowskiego

1790 - O geniuszu, guście, wymowie i tłumaczeniu

1818 - Poezje Horacego przełożone na język polski i przypisami objaśnione przez M. Marcina Fijałkowskiego w Szkole Głównej Krakowskiej wysłużonego profesora, członka Towarzystwa Naukowego w Krakowie (t. 1–2)

kalendarium

1778 - promocja na magistra nauk wyzwolonych

1778-1788 - prowadził kurs wymowy w Szkołach Nowodworskich w Krakowie

1781 - zdobył stopień doktora filozofii

1786-1787 - wykładowca literatury polskiej i łacińskiej w Szkole Głównej Koronnej

1787 - powołany przez Komisję Edukacji Narodowej na wiceprofesora Kolegium Moralnego

1788 - przez Stanisława Augusta odznaczony medalem Merentibus

od 1788 - decyzją KEN sprawował funkcję cenzora mów

1790-1802 - profesor w Katedrze Literatury w Szkole Głównej Koronnej

1793 - wizytator szkół

1802 – przeszedł na emeryturę

1812 - wszedł w skład Dyrekcji Edukacyjnej Księstwa

1816 - członek czynny Towarzystwa Naukowego Krakowskiego

źródła:

Fijałkowski Marcin, [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 6: Dunin Rodryg – Firlej Henryk, Kraków 1948  

W. Ogrodziński, Polskie przekłady Horacego, Kraków 1935

M. Chamcówna, Dyskusja nad katedrą literatury w Szkole Głównej Koronnej, „Pamiętnik Literacki” 1950, z. 3–4

E. Rzadkowska, Encyklopedia i Diderot w polskim oświeceniu, Wrocław 1955

K. Opałek, Myśl oświecenia w Krakowie, Kraków 1955

M. Chamcówna, Uniwersytet Jagielloński w dobie Komisji Edukacji Narodowej. Szkoła Główna Koronna w latach 1786–1795, Wrocław–Kraków 1959

T. Kostkiewiczowa, Centrum ‒ prowincja? Notatki na temat oświecenia w regionie krakowskim, w: Przybylski i inni. O znaczeniu Krakowa i regionu w kulturze oświecenia, cz. 1, red. R. Dąbrowski, Kraków 2019