Jan Nepomucen Fijałek
(8 maja 1864 Pogwizdów koło Bochni – 19 października 1936 Kraków)
historyk Kościoła, kanonista, duchowny rzymskokatolicki
rodzina
syn organisty Jana (1836-1904) i Marii (1843-1918) z Grotowskich
miał siostrę Antoninę, po mężu Mozołowska. Po tym jak owdowiała w 1904 roku, Jan Nepomucen Fijałek wspierał ją podczas wychowania osieroconych dzieci (w tym Stefana i Włodzimierza)
biogram
Naukę rozpoczął w szkole powszechnej w Bochni, a następnie kontynuował ją w renomowanym Gimnazjum św. Anny w Krakowie. Po zdaniu egzaminu dojrzałości wstąpił do Seminarium Duchownego w Tarnowie, jednak po pewnym czasie przeniósł się do seminarium krakowskiego. Równolegle rozwijał zainteresowania naukowe, zdobywając wszechstronne wykształcenie teologiczne, historyczne i prawnicze. Dzięki wsparciu biskupa Albina Dunajewskiego wyjechał do Rzymu, gdzie studiował w Akademii Paleograficznej, na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim oraz w Papieskim Liceum św. Apolinarego. Po powrocie kontynuował studia na Uniwersytecie Jagiellońskim.
W Papieskim Liceum św. Apolinarego uzyskał doktorat z prawa kanonicznego, natomiast na Uniwersytecie Jagiellońskim obronił doktorat z teologii na podstawie rozprawy De gestis statutusque synodalibus episcoporum Wladislaviensum medii aevi observationes criticae. Wśród jego mistrzów akademickich znajdowali się wybitni uczeni, między innymi Władysław Chotkowski i Stanisław Smolka. W czasie pobytu w Rzymie pełnił odpowiedzialną funkcję paleografa i archiwisty Stolicy Apostolskiej, zdobywając cenne doświadczenie w pracy ze średniowiecznymi źródłami.
Poza działalnością naukową wykonywał także obowiązki duszpasterskie. Jeszcze przed wyjazdem do Włoch, a także po powrocie do Krakowa, pracował jako kapłan między innymi w parafii Najświętszego Salwatora na Zwierzyńcu, w bazylice Mariackiej oraz w parafii w Gruszowie koło Gdowa. Jednocześnie nauczał historii w krakowskich gimnazjach, łącząc działalność pedagogiczną z badaniami naukowymi.
Po przedstawieniu rozprawy habilitacyjnej Życie i obyczaje kleru w Polsce średniowiecznej uzyskał stopień docenta w Katedrze Historii Kościoła Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wkrótce został powołany na Uniwersytet Lwowski, gdzie jako profesor nadzwyczajny objął kierownictwo Katedry Historii Kościelnej. Po nominacji na profesora zwyczajnego pełnił tam również najwyższe funkcje akademickie – był dziekanem Wydziału Teologicznego, prorektorem oraz rektorem uczelni. Następnie powrócił do Krakowa, gdzie ponownie związał się z Uniwersytetem Jagiellońskim jako kierownik Katedry Historii Kościoła, a później Katedry Historii Kościoła w Polsce. Sprawował także urząd dziekana Wydziału Teologicznego oraz został członkiem Kapituły Metropolitalnej Krakowskiej.
Za wybitny dorobek naukowy wybrano go członkiem korespondentem Akademii Umiejętności, a następnie członkiem czynnym Polskiej Akademii Umiejętności. Kierował II Wydziałem PAU, przewodniczył Komisji Historycznej Akademii, nadzorował jej zbiory i działalność wydawniczą, a także stał na czele Komitetu Słownika Łaciny Średniowiecznej w Polsce oraz Komitetu Ekspedycji Rzymskiej PAU. Był również związany z licznymi krajowymi towarzystwami naukowymi, między innymi Towarzystwem Naukowym we Lwowie, Towarzystwem im. Benedykta XV, Polskim Towarzystwem Teologicznym, Towarzystwem Przyjaciół Nauk w Wilnie oraz Poznańskim Towarzystwem Przyjaciół Nauk, w których wielokrotnie otrzymywał godność członka honorowego. Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie uhonorował go tytułem doktora honoris causa.
Znaczącą część swojej działalności poświęcił archiwistyce. Zajmował się porządkowaniem Archiwum Ojców Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie, a także pełnił funkcję archiwisty Kapituły Metropolitalnej Krakowskiej. Dzięki doskonałej znajomości paleografii i źródeł średniowiecznych odkrył wiele nieznanych dokumentów, w tym cenne materiały z czasów Kazimierza Wielkiego. Analiza tych źródeł pozwoliła mu wysunąć tezę, że monarcha planował utworzenie uniwersytetu w Polsce na wiele lat przed fundacją Akademii Krakowskiej w 1364 roku.
Uważany był – między innymi przez Stanisława Kutrzebę – za jednego z najwybitniejszych polskich historyków Kościoła. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmowały badania nad dziejami Kościoła średniowiecznego oraz historią Uniwersytetu Krakowskiego. Opracował między innymi monografię poświęconą Jakubowi z Paradyża Mistrz Jakób z Paradyża i Uniwersytet Krakowski w okresie soboru bazylejskiego, a także przygotował do druku liczne wydawnictwa źródłowe, w tym Studia do dziejów Uniwersytetu Krakowskiego i jego Wydziału Teologicznego w XV wieku, Statuty kapituły katedralnej włocławskiej, statuty biskupów krakowskich Nankera i Mikołaja Trąby (wspólnie z Adamem Vetulanim), Kodeks dyplomatyczny katedry i kościołów diecezji wileńskiej (z Władysławem Semkowiczem) oraz Kodeks dyplomatyczny klasztoru jasnogórskiego (z Kazimierzem Kaczmarczykiem).
W środowisku naukowym uchodził za uczonego całkowicie oddanego pracy badawczej, niezwykle wymagającego wobec siebie i innych. Jego wykłady oraz publikacje cechowały się ścisłością, precyzją i formalnym stylem, który nie zawsze był łatwy w odbiorze dla studentów. Był osobą stanowczą, o silnym charakterze, często angażował się w naukowe polemiki, między innymi z Władysławem Konopczyńskim i Michałem Godlewskim, utrzymywał również bogatą korespondencję z Wojciechem Kętrzyńskim. Do grona jego uczniów należeli późniejsi wybitni historycy prawa i Kościoła, między innymi Adam Vetulani oraz Tadeusz Glemma. Ważną rolę odegrał także jako redaktor specjalistycznych czasopism naukowych, kierując pracami redakcyjnymi „Polonia Sacra” oraz „Archiwum Komisji Historycznej Polskiej Akademii Umiejętności”.
Zmarł w klinice UJ w Krakowie. Został pochowany na cmentarzu Rakowickim (kwatera IB, rząd wschodni, po lewej grobu Wiązownickich).
wybrane prace:
1891 - De gestis statutusque synodalibus episcoporum Wladislaviensum medii aevi observationes criticae
1892 - O średniowiecznych statutach synodalnych diecezji włocławskiej
1893 - praca habilitacyjna Życie i obyczaje kleru w Polsce średniowiecznej
1894 - Chronologia biskupów włocławskich
1896 - Średniowieczne biskupstwa kościoła wschodniego na Rusi i Litwie
1898 - Studia do dziejów Uniwersytetu Krakowskiego i jego Wydziału Teologicznego w XV wieku
1899 - O archidiakonach pomorskich i urzędnikach biskupich w archidiakonacie pomorskim diecezji włocławskiej w XII-XV w.
1900 - Mistrz Jakób z Paradyża i Uniwersytet Krakowski w okresie soboru bazylejskiego (2 tomy)
1911 - Dominus Bartolus de Saxoferrato eiusque per magna in Polonus auctoritas
1914 - Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę
1915 - Statuty kapituły katedralnej włocławskiej
1925 - Dwaj dominikanie krakowscy: Jan Biskupiec i Jan Falkenberg
1932-1939 - Kodeks dyplomatyczny katedry i kościołów diecezji wileńskiej (z Władysławem Semkowiczem)
1939 - Kodeks dyplomatyczny klasztoru Jasnogórskiego (z Kazimierzem Kaczmarczykiem)
1915 – Najstarsze statuty biskupów krakowskich Nankera z 2 października 1320
kalendarium
1883 - zdał maturę w gimnazjum św. Anny w Krakowie
1883-1884 - Seminarium Duchowne w Tarnowie
1884-1887 - Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego
1887 - otrzymał święcenia kapłańskie
1887 – wikariusz w parafii św. Salwatora na Zwierzyńcu
1887-1889 – uzupełniał studia w Rzymie
1889 – dyplom paleografa-archiwisty zdobyty na Watykańskiej Szkole Paleograficznej
1889 - doktorat z prawa kanonicznego zdobyty w Liceum papieskim św. Apolinarego na Uniwersytecie Gregoriańskim
1889 – wikariusz w Gruszowie pod Gdowem
1889-1926 - penitencjarz w kościele mariackim w Krakowie
1889-1896 – uczył historii w gimnazjach krakowskich
1891 - doktorat z teologii
1893 - habilitacja z historii Kościoła na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego
1896 - powołany na katedrę historii Kościoła na Wydziale Teologicznym w Uniwersytecie Lwowskim, jako profesor nadzwyczajny
1899 – profesor zwyczajny na Wydziale Teologicznym w Uniwersytecie Lwowskim
1901-1902 - dziekan Wydziału Teologicznego
1903 - członek korespondent Akademii Umiejętności na Wydziale Historyczno-filozoficznym
1903-1904 - rektor Uniwersytetu we Lwowie
1912 – powrócił do Krakowa, objął katedrę historii Kościoła na Uniwersytecie Jagiellońskim
1914-1915 – dziekan Wydziału Teologicznego
1917 – archiwista Archiwum Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie
1918 – członek Towarzystwa im. Benedykta XV
1918-1921 - redagował czasopismo „Polonia Sacra”
1919 - członek czynny Akademii Umiejętności na Wydziale Historyczno-filozoficznym
1919-1930 – przewodniczył katedrze historii Kościoła w Polsce
1919 - przyczynił się do wydania Katalogu Opactwa Cystersów w Mogile
1920 - przewodniczący Komisji Historycznej i dyrektor jej wydawnictw
1920 – członek Towarzystwa Naukowego we Lwowie
1922 - przewodniczący Komitetu Słownika Łaciny Średniowiecznej w Polsce PAU
1926-1939 – własnym kosztem wydawał Nova Polonia Sacra
1926 - archiwista krakowskiej Kapituły Metropolitalnej
1926 - Krzyż Komandorski Orderu „Polonia Restituta”
1926 - kanonik katedry krakowskiej
1927 - dyrektor Wydziału Historyczno-filozoficznego Akademii
1928 - członek honorowy Polskiego Towarzystwa Teologicznego
1930 – przeszedł na emeryturę
1932 - Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie nadał mu doktorat honoris causa
1932 - przewodniczący Komitetu Ekspedycji Rzymskiej PAU
1932 – członek honorowy Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie
źródła:
ks. Henryk Witczak, Ks. Jan Nepomucen Fijałek, [w:] red. Stanisław Kunikowski, Włocławski Słownik Biograficzny, Włocławek 2021
Władysław Semkowicz, Fijałek Jan Nepomucen, [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 6: Dunin Rodryg – Firlej Henryk, Kraków 1948
Tadeusz Glemma, Ksiądz profesor dr Jan Nepomucen Fijałek, kapłan i uczony, „Ateneum Kapłańskie” t. 38 Włocławek 1936
Paweł Pałko, Fijałek Jan, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 5, Lublin 1989
A. Śródka, P. Szczawiński, Biogramy uczonych polskich, Wrocław 1983
Jan Wiktor Tkaczyński (red.), Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017, Kraków 2018