Wolf Feldman
imię zmienił później na Wilhelm
pseudonimy i kryptonimy: A. Zygmunt Pomian; Be-Wu; Ein Polnischer Demorate; F.; (f.);fel.; F. Kreczowski; F.Z. Baraski; Homo; Junius;; Jeden z młodzieży; Jeden z młodzieży polskiej; J. N. Bystram; (L-r); Lector; Lektor;-m.-n.; Marian Wileńczyk; St. Pomian; Tadeusz; Tadeusz Bezimienny; Verus; (W.); W.F.; (W.F.); W.F. Zbaraski; W.Fdn.;W.-n, Wilhelm F…; (x.); X.; Zbarażanin; Zygmunt A. Pomian (–)
(8 kwietnia 1868 Dobrowody pod Zbarażem, Ukraina – 25 października 1919 Kraków)
krytyk i historyk literatury, pisarz, publicysta, działacz polityczny
rodzina
z ortodoksyjnej rodziny żydowskiej
Portret Wilhelma Feldmana/K. Błoniewski, Kraków, lata 90. XIX wieku, źródło PAUart.pl, autor K. Błoniewski (działał 1890–1914)
w 1898 roku ożenił się z Marią z Kleinmanów (1874-1953), tłumaczką, mieli syna Józefa, historyka, profesora UJ
biogram
Jako dziecko pobierał tradycyjne wykształcenie religijne w chederze, gdzie zapoznał się z podstawami judaizmu i literatury hebrajskiej. Następnie kształcił się u cenionych mełamedów, a równocześnie uczęszczał do szkoły ludowej prowadzonej przez ojców bernardynów. Już w młodym wieku zaczął interesować się kulturą polską. Potajemnie nawiązał kontakty z polską młodzieżą, nauczył się języka polskiego i z zapałem poznawał literaturę narodową. Wkrótce stał się gorącym zwolennikiem asymilacji Żydów z polskim społeczeństwem.
Jego poglądy ujawniły się publicznie podczas obchodów dwusetnej rocznicy odsieczy wiedeńskiej. W synagodze w Zbarażu wygłosił odważne przemówienie poświęcone Janowi III Sobieskiemu, polskiemu bohaterstwu oraz obowiązkom Żydów wobec Polski, którą uważał za ich ojczyznę. Wystąpienie wywołało gwałtowną reakcję części chasydzkiej społeczności; wzburzony tłum uznał je za profanację miejsca modlitwy i napadł na młodego mówcę.
Wkrótce przeniósł się do Lwowa. Żył tam w trudnych warunkach materialnych, utrzymując się z udzielania korepetycji, jednak niemal wszystkie siły poświęcał działalności społecznej i ideowej. W środowisku żydowskim prowadził intensywną akcję na rzecz integracji z kulturą polską. W tym okresie wspierali go znani działacze żydowscy, między innymi dr Lilien i Alfred Nossig. Nawiązał również bliskie kontakty z braćmi Daszyńskimi, pochodzącymi podobnie jak on ze Zbaraża. Szczególny wpływ wywarł na niego jednak Mieczysław Darowski – uczestnik powstania listopadowego i gorący patriota, który stał się dla młodego publicysty ważnym autorytetem.
Z czasem wyrósł na jednego z najaktywniejszych rzeczników asymilacji Żydów w Galicji. Publikował liczne broszury i artykuły poświęcone tej problematyce, między innymi Asymilatorzy, syjoniści i Polacy, O żargonie żydowskim, Stosunek Mickiewicza do Żydów czy Kościuszko i Berek Joselewicz. Jako sekretarz barona Maurycego Hirscha miał także możliwość realizowania swoich idei w praktyce społecznej. Stopniowo rozszerzał zakres zainteresowań, przechodząc od kwestii żydowskiej do zagadnień społecznych i politycznych. Zaangażował się w tworzenie galicyjskiego ruchu radykalno-postępowego i należał do współzałożycieli „Ogniska” – organu prasowego postępowej młodzieży.
Dążąc do pogłębienia wiedzy, wyjechał do Berlina, gdzie studiował nauki społeczne i filozofię. Pobyt ten został jednak przerwany wskutek procesu wytoczonego mu za działalność określaną przez władze jako „propaganda wielkopolska”. Zmuszony do opuszczenia Niemiec, osiadł w Krakowie, gdzie założył i redagował „Dziennik Krakowski”, pismo reprezentujące demokratyczne i wolnomyślicielskie poglądy. Po upadku gazety przeniósł się ponownie do Lwowa, utrzymując się z pracy literackiej, krytycznej i publicystycznej.
Przełomowym momentem w jego działalności było przejęcie kierownictwa krakowskiego miesięcznika „Krytyka” od Malwiny Posner-Garfeinowej i Jana Stena (Ludwika Brunera). Dzięki jego energii i talentowi redaktorskiemu czasopismo szybko odzyskało znaczenie i stało się jednym z najważniejszych forów debaty intelektualnej początku XX wieku. Początkowo redagował je we Lwowie, później zaś w Krakowie.
Równolegle angażował się w rozwój oświaty społecznej. Współorganizował Uniwersytet Ludowy w Krakowie oraz Wyższe Kursy Wakacyjne w Zakopanem. Sam prowadził liczne odczyty i wykłady popularyzatorskie poświęcone literaturze, estetyce, filozofii i historii kultury, zdobywając uznanie jako znakomity mówca i popularyzator wiedzy.
W czasie I wojny światowej opowiedział się po stronie orientacji niepodległościowej związanej z Józefem Piłsudskim. Wstąpił do Legionów Polskich, jednak z powodu złego stanu zdrowia nie mógł pełnić służby frontowej. Skierowano go do pracy w biurze prasowym Departamentu Wojskowego, a następnie z ramienia Naczelnego Komitetu Narodowego został wysłany do Berlina jako kierownik Polskiego Biura Prasy. Prowadził tam szeroko zakrojoną działalność propagandową, publicystyczną i nieformalnie dyplomatyczną, starając się pozyskać niemiecką opinię publiczną dla sprawy polskiej niepodległości oraz przeciwdziałać możliwości zawarcia odrębnego pokoju niemiecko-rosyjskiego, który mógłby przekreślić polskie aspiracje narodowe.
Największą sławę przyniosło mu wielokrotnie wznawiane opracowanie Współczesna literatura polska, które przez lata uchodziło za jedno z najważniejszych syntetycznych ujęć dziejów nowoczesnej literatury narodowej. Kolejne wydania były systematycznie rozszerzane przez autora, a po jego śmierci opracowanie kontynuował Stanisław Lam.
Był krytykiem niezwykle wszechstronnym i pracowitym. Publikował recenzje, studia literackie, artykuły programowe, felietony, polemiki i szkice krytyczne w licznych czasopismach polskich. W wielu z nich prowadził stałe rubryki poświęcone bieżącemu życiu literackiemu, równocześnie podejmując próby syntetycznej oceny współczesnej kultury oraz wskazywania kierunków jej rozwoju. Pozostawił także bogaty dorobek publicystyczny oraz własne utwory literackie, zajmując trwałe miejsce w historii polskiej krytyki literackiej i myśli społecznej przełomu XIX i XX wieku. Zmarł na czerwonkę.
Pochowany na cmentarzu Rakowickim, w grobowcu rodzinnym (Pas 33 I, rząd południowy, miejsce 19).
wybrane prace:
1887 - Piękna Żydówka
1888 - Żydziak
1889 - Nowele i obrazki
1890 - W okowach
1892 - Jak w życiu
1894 - Nowi ludzie
1897 - Ananke
1898 - Sądy Boże, dramat, wystawiony i drukowany w Warszawie w 1899 roku
1899 - Kodeks honorowy i reguły pojedynku
1901 - Cudotwórca, dramat, grany w Warszawie, Lwowie i Krakowie
1901 - Czyste ręce, dramat
1902 - EPITAPHIUM Ignacego Maciejowskiego Sewera, wspomnienie
1902 - Piśmiennictwo polskie ostatnich lat dwudziestu
1903 - O Rosji
1903 - Trzech muszkieterów
1903 – Wybór poezji Młodej Polski
1903 - Współczesna literatura polska 1880–1901
1905 - Współczesna krytyka literacka w Polsce
1905 – O twórczości Stanisława Wyspiańskiego i Stefana Żeromskiego
1906-1907 - Stronnictwa i programy polityczne w Galicji 1846–1906
1909 - My artyści sztuka w 4 aktach
1913-1920 - Dzieje polskiej myśli politycznej w okresie porozbiorowym
1918 - Współczesna literatura polska 1864–1917 wydanie VI
1930 - Współczesna literatura polska 1864–1923, wydanie VIII opracowane przez Stanisława Lama
kalendarium
1881 - zainteresował się polską literaturą
1883 - podczas uroczystości 200. rocznicy wyzwolenia Wiednia wystąpił w synagodze zbaraskiej
1884 – zerwał z rodziną i znalazł się we Lwowie
1887-1895 – publikował artykuły oraz korespondencje w prasie galicyjskiej
1889 – zamieszkał w Krakowie
1889 – współzałożyciel czasopisma „Ognisko” oraz Uniwersytetu Ludowego im. A. Mickiewicza
1891-1894 - sekretarz barona Hirscha w Krakowie
1894-1895 – odbył krótkie studia w Heidelbergu i Berlinie
1896-1897 – redagował radykalny „Dziennik Krakowski”
1900-1914 – wydawał miesięcznik „Krytyka”
1912 – jeden z inicjatorów Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych
1914 – wstąpił do Legionów
1914-1918 – kierownik biura prasowego Naczelnego Komitetu Narodowego w Berlinie
1915-1918 – wydawał biuletyn „Mitteilungen des polnischen Pressbiüros” i pismo „Polnische Blätter”
1919 – na krótko przed śmiercią przyjął chrzest
1952 - jego imię nosi ulica w I dzielnicy Stare Miasto, na Piasku, boczna ul. Kremerowskiej
źródła:
FELDMAN Wilhelm (1868-1919) literat, historyk literatury, polityk, [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 6: Dunin Rodryg – Firlej Henryk, Kraków 1948
Małgorzata Przeniosło, Marek Przeniosło, Słownik biograficzny profesorów Drugiej Rzeczypospolitej, Kielce 2022
Stanisław Brzozowski, Wilhelm Feldman [w:] Współczesna krytyka literacka w Polsce, Stanisławów 1907
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Jerzy F. Ossowski, Feldman Wilhelm, [w:] Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Jerzy Żuławski, Pan Wilhelm Feldman „historyk” polskiej literatury. „Słowo Polskie” 1909, nr 212
Stanisław Łoza, Czy wiesz kto to jest?, Warszawa 1938
Kazimierz Wyka, Modernizm polski, Kraków 1968
Teresa Walas, Wilhelm Feldman – historyk literatury polskiej. Wstęp do: Wilhelm Feldman, Współczesna literatura polska 1864-1918, t.1-2, Kraków 1985