Józef Feldman

Józef Sokołowski

(1 lipca 1899 Przemyśl – 16 czerwca 1946 Kraków)

historyk 

rodzina

pochodzenia żydowskiego

syn Wilhelma (1868-1919), pisarza, dramaturga, krytyka literackiego, i Marii z domu Kleinman, tłumaczki literatur zachodnich 

 Portret Józefa Feldmana, przed 1946, źródło Księga pamiątkowa ku czci ś.p. Józefa Feldmana, autor Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk

2 lipca 1924 roku zawarł małżeństwo z Janiną Skowrońską (1899-1966), koleżanką ze studiów, również absolwentką historii i podopieczną Konopczyńskiego

biogram

           Ukończył IV Gimnazjum w Krakowie. W ostatnim roku nauki, będąc uczniem klasy maturalnej, przyjął chrzest, co stało się ważnym wydarzeniem w jego życiu osobistym. Następnie podjął studia prawnicze i historyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim, kształcąc się pod kierunkiem najwybitniejszych przedstawicieli krakowskiej szkoły historycznej, między innymi Władysława Konopczyńskiego i Stanisława Kota. Już w okresie studiów związał swoją przyszłość z działalnością naukową, podejmując pracę asystenta w Seminarium Historycznym UJ.

            Stopień doktora uzyskał na podstawie rozprawy Polska w dobie wielkiej wojny północnej 1704–1709, przygotowanej pod opieką Stanisława Kota. Kolejnym etapem jego kariery była habilitacja oparta na pracy Polska a sprawa wschodnia 1709–1714, po której został docentem w Katedrze Historii Powszechnej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wkrótce otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego i objął kierownictwo Katedry Historii Nowożytnej, którą prowadził aż do wybuchu II wojny światowej, a następnie ponownie po jej zakończeniu. Na uczelni wykładał historię powszechną oraz dzieje dyplomacji XIX i XX wieku. Równolegle prowadził zajęcia z tych samych przedmiotów w krakowskiej Szkole Nauk Politycznych. Jego renoma naukowa wykraczała poza granice kraju – gościnnie wykładał historię stosunków polsko-europejskich od XVIII do XX wieku na uniwersytecie w Paryżu. Brał również aktywny udział w pracach międzynarodowego środowiska historyków, uczestnicząc w kongresach naukowych w Warszawie i Zurychu oraz współinicjując powstanie Międzynarodowego Instytutu Historii Rewolucji Francuskiej w Paryżu.

           Po wybuchu II wojny światowej znalazł się na liście osób poszukiwanych przez gestapo. Początkowo pracował jako archiwista w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Lwowie, jednak narastające zagrożenie zmusiło go do ukrywania się. Przez pewien czas przebywał w klasztorze franciszkanów w Hanaczowie pod Lwowem, a następnie przeniósł się do Warszawy. W stolicy zaangażował się w działalność konspiracyjną, uczestnicząc w tajnym nauczaniu. Wykładał na Tajnym Uniwersytecie Warszawskim oraz w konspiracyjnym Instytucie Pedagogicznym. W czasie powstania warszawskiego, mimo poważnych problemów zdrowotnych – choroby serca i silnej krótkowzroczności – pełnił służbę w Wojskowej Straży Ochrony Powstania. Wojenne doświadczenia, połączone z pogłębionymi studiami nad filozofią chrześcijańską, doprowadziły do umocnienia jego wiary i ukształtowania głęboko katolickiej postawy życiowej. Po upadku powstania znalazł schronienie w klasztorze bernardynów w Kalwarii Zebrzydowskiej.

          Po zakończeniu wojny powrócił do pracy naukowej na Uniwersytecie Jagiellońskim. W tym samym czasie został członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności, a później otrzymał godność członka honorowego Polskiego Towarzystwa Historycznego.

           Jako badacz koncentrował się przede wszystkim na historii stosunków polsko-niemieckich, dziejach dyplomacji europejskiej oraz historii Polski i Francji XVIII wieku. Pozostawił po sobie około 160 publikacji naukowych, które na trwałe weszły do dorobku polskiej historiografii. W pracy Sprawa polska w roku 1848 przedstawił analizę polityki Rosji i Prus wobec ziem polskich podczas Wiosny Ludów. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmowały badania nad polityką Ottona von Bismarcka wobec Polaków. Książka Bismarck a Polska stanowiła jedną z najbardziej wnikliwych i krytycznych analiz niemieckiego kanclerza. Publikacja ta wywarła znaczący wpływ na polską opinię publiczną i myśl polityczną okresu międzywojennego, a jej oddziaływanie dostrzegalne było także w działaniach dyplomacji kierowanej przez Józefa Becka. Z tego względu dzieło było szczególnie zwalczane przez niemieckie władze okupacyjne.

           W swoich badaniach przełamywał utrwalone stereotypy historiograficzne. Wbrew rozpowszechnionej opinii wskazywał, że czasy saskie nie były wyłącznie okresem upadku Rzeczypospolitej, lecz także momentem narodzin nowych idei reform i początkiem wewnętrznego odrodzenia społeczeństwa. Za jedno z głównych źródeł konfliktów polsko-niemieckich uznawał rywalizację o dostęp do Bałtyku, która przez stulecia kształtowała relacje obu narodów.

            Interesował się również historiografią i dorobkiem wybitnych polskich uczonych. Analizował prace Michała Bobrzyńskiego, Szymona Askenazego i Wacława Tokarza. Był współredaktorem prestiżowego wydawnictwa Cambridge History of Poland, a także przygotował do druku dzieło swojego ojca, Wilhelma Feldmana, Dzieje polskiej myśli politycznej 1864–1914. Utrzymywał bliskie kontakty z najwybitniejszymi historykami swojej epoki, przyjaźniąc się między innymi z Władysławem Konopczyńskim, Stanisławem Kotem, Marianem Kukielem i Stanisławem Kutrzebą, a także współpracując z licznymi uczonymi zagranicznymi.

            W refleksji nad polityką międzynarodową pozostawał zwolennikiem realizmu. Krytycznie oceniał zarówno nadmierne pokładanie nadziei w pomocy mocarstw zachodnich – Francji, Wielkiej Brytanii czy Austro-Węgier – jak i późniejsze skłonności do przesadnego eksponowania rozczarowań wynikających z niespełnionych oczekiwań wobec tych państw. Jego prace cechowały się dążeniem do rzeczowej analizy procesów politycznych i historycznych, wolnej od uproszczeń oraz emocjonalnych ocen.

           Pochowany na cmentarzu Rakowickim (Pas 33/I od południa, grobowiec rodzinny 19).

wybrane prace:

1924 - Polska a Prusy 

1924 - Sprawa dysydencka za Augusta II 

1928 - Bismarck a Komisja Osadnicza 

1929 - Mocarstwa wobec powstania styczniowego 

1930 - Traktat wersalski jako etap zmagań polsko-niemieckich 

1932 - Bismarck wobec Kościoła katolickiego 

1933 - U podstaw stosunków polsko-angielskich 1788–1863 (w: Polityka narodów)

1934 - Antagonizm polsko-niemiecki w dziejach 

1934 - Kraków i ziemia krakowska (z Romanem Grodeckim i Kazimierzem Lepszym)

1934 - Stanisław Leszczyński  monografia

1935 - Na przełomie stosunków polsko-francuskich 1774–1787, Vergennes wobec Polski 

1935 - Nowsze kierunki badań nad Wielką Rewolucją 

1936 - Rewolucja francuska a Europa (w: Wielka historia powszechna)

1937 - Dwa wizerunki cesarskich Niemiec 

1937 - Udział Polski w badaniach nad historią nowożytną 

1938 - Bismarck a Polska (wznawiana 1947, 1966, 1980)

1946 - Rozkład kultury mieszczańskiej 

kalendarium

1917 - ukończył IV gimnazjum w Krakowie

1917-1919 - studiował prawo na UJ

1918–1919 - pełnił ochotniczą służbę w Legii Akademickiej

1919-1922 – studiował historię na UJ

1918–1920 - ochotniczo służył w WP

1922 - asystent w Seminarium Historycznym UJ

1923 - obronił pracę doktorską 

1927 - habilitował się na UJ i został docentem w Katedrze Historii Powszechnej

1929 - wykładał te same przedmioty w Szkole Nauk Politycznych w Krakowie

1933 - angażował się w prace Międzynarodowego Zjazdu Historyków w Warszawie

1933 - przygotował wydanie pracy ojca Wilhelma Feldmana Dzieje polskiej myśli politycznej 1864–1914 

1934 - poprowadził wykład na Sorbonie, na prośbę dyrekcji Centre d’Etudes de la Revolution Francaise

1937 - profesor nadzwyczajny

1937-1939 i po 1945 - kierownik Katedry Historii Nowożytnej

1938 - angażował się w prace Międzynarodowego Zjazdu Historyków w Zurychu

1940-1941 – archiwista w Ossolineum we Lwowie

1941 - redaktor Cambridge History of Poland 

1943 – w Warszawie

1943-1944 – wykładał na tajnym Uniwersytecie Warszawskim

1945 - wrócił do pracy na UJ

1945 - członek korespondent PAU

1946 - członek honorowy Polskiego Towarzystwa Historycznego

źródła:

FELDMAN Józef (1899-1946) profesor historii, [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 6: Dunin Rodryg – Firlej Henryk, Kraków 1948

Marmon Wacław, Feldman Józef, [w:] Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005

Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983

Piotr Biliński: Józef Feldman (1899-1946). Historyk dziejów nowożytnych i nowoczesnych, Kraków 2025

Jan Wiktor Tkaczyński (red.), Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017, Kraków 2018