Juliusz Feldhorn
Jan Las, Dr J.F.; (f); J.F.; J.L.; Zan.
(17 sierpnia 1901 Tarnopol – 11 sierpnia 1943 Wieliczka)
poeta, prozaik, tłumacz i krytyk
rodzina
pochodzenia żydowskiego
syn Mojżesza Michała, austriackiego urzędnika pocztowego, i Lei Herman
w 1924 roku ożenił się po raz pierwszy, rozstali się po czterech latach
w 1932 roku ożenił się powtórnie ze Stellą Bronisławą Landą (1905-1943), tłumaczką, mieli córkę Marię (ur. 1934)
biogram
Naukę rozpoczął w szkole powszechnej w Tarnopolu, a następnie przez pięć lat kształcił się w Gimnazjum Klasycznym w Przemyślu. Po przeprowadzce rodziny do Krakowa kontynuował edukację w Gimnazjum św. Jacka, gdzie ujawniły się jego wyjątkowe zdolności humanistyczne. Szczególne zainteresowanie wykazywał w dziedzinie języków i filologii – biegle opanował między innymi łacinę, grekę, język niemiecki i francuski, a także studiował hebrajski.
Po zdaniu matury podjął studia polonistyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. W okresie odradzania się państwa polskiego zgłosił się ochotniczo do Wojska Polskiego, gdzie dzięki znajomości języków obcych pełnił funkcję tłumacza przy francuskiej misji wojskowej. Równocześnie rozpoczął działalność literacką. Jego debiutem prasowym był artykuł Billet du jour. Les fées de l'hopital, opublikowany na łamach francuskojęzycznego „Le Journal de Pologne” pod pseudonimem Jan Las.
Po ukończeniu studiów związał swoją przyszłość z pracą naukową i pedagogiczną. Na podstawie rozprawy Hamlet w Polsce uzyskał stopień doktora filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wkrótce potem rozpoczął pracę jako nauczyciel języka polskiego w Żydowskim Gimnazjum Koedukacyjnym w Krakowie. Szybko zyskał opinię wybitnego pedagoga, obdarzonego niezwykłym talentem dydaktycznym oraz rzadko spotykanymi zdolnościami aktorskimi i recytatorskimi. Potrafił z pasją przybliżać uczniom świat literatury, rozbudzając zainteresowanie polską kulturą i ucząc samodzielnego, krytycznego myślenia. Jego lekcje wykraczały daleko poza szkolny program – analizował z młodzieżą nie tylko dzieła literackie, ale także sztuki plastyczne, muzykę i architekturę, ukazując szeroki kontekst kulturowy poszczególnych epok.
Obok pracy nauczycielskiej rozwijał działalność literacką i naukową. Był stałym współpracownikiem krakowskiej „Gazety Literackiej”, gdzie publikował między innymi teksty poświęcone współczesnej literaturze. Wiersze, krótkie formy prozatorskie, eseje, recenzje i przekłady zamieszczał również w wielu innych czasopismach, w tym w socjalistycznym „Naprzodzie”, a także w polskojęzycznej prasie żydowskiej – „Miesięczniku Żydowskim” i „Nowym Dzienniku”. Dzięki szerokim zainteresowaniom i erudycji należał do grona cenionych krakowskich intelektualistów okresu międzywojennego.
Po wybuchu II wojny światowej uczestniczył w kampanii wrześniowej. W czasie działań wojennych dostał się do niewoli w rejonie Lublina, jednak zdołał uciec i przedostać się do Lwowa. Po zajęciu miasta przez Związek Radziecki podjął pracę nauczyciela w jednej ze szkół zawodowych. Kiedy w 1941 roku Lwów znalazł się pod okupacją niemiecką, opuścił miasto i przez pewien czas przebywał w Wiśniczu koło Bochni. Wkrótce zaangażował się w działalność konspiracyjną. Ze względów bezpieczeństwa przeniósł się do Swoszowic pod Krakowem, gdzie kontynuował pracę w podziemiu. Jego działalność została jednak wykryta przez niemieckie władze okupacyjne. Aresztowany przez gestapo wraz z żoną Stellą Landy – tłumaczką i współpracowniczką – został osadzony w więzieniu. Według części relacji zatrzymanie było wynikiem przypadku, inne źródła wskazują na denuncjację.
Małżonkowie zostali rozstrzelani przez Niemców w Wieliczce. Ich tragiczna śmierć przerwała działalność człowieka, który łączył pasję naukową, talent literacki i wyjątkowe powołanie pedagogiczne. Pozostał w pamięci uczniów i współczesnych jako nauczyciel o ogromnej kulturze intelektualnej, wychowawca kształtujący samodzielność myślenia oraz oddany sprawie polskiej kultury humanista.
wybrane prace:
1922 – Domy
1928 - Wczoraj – dziś – jutro
1932 - W ogrodzie brata Chryzostoma
1936 - Cienie nad kołyską
1936 - ABC zdobywa świat
1936 - Ludziom rosną skrzydła
1938 - Wieści płyną w świat
kalendarium
1911 – zamieszkał z rodziną w Przemyślu
1916 – osiadł w Krakowie
1919 - podjął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego
1920 – zgłosił się do Wojska Polskiego
1920 - debiutował artykułem Billet du jour. Les fées de l'hopital
1920-1924 – współpracował z czasopismem „Le Journal de Pologne”
1922 – debiutował jako poeta, publikując tom wierszy Domy
1923 - otrzymał na UJ stopień magistra filozofii
1923 – debiutował jako tłumacz, tłumacząc dzieło Fiammeta Giovanniego Boccaccia
1923-1939 - pracował jako nauczyciel języka polskiego w Żydowskim Gimnazjum Koedukacyjnym w Krakowie
1926-1927 - stały współpracownik krakowskiej „Gazety Literackiej”
1927 – uzyskał stopień doktora
1927-1928 – publikował w organie Polskiej Partii Socjalistycznej „Naprzód”
1931-1935 – publikował w „Miesięczniku Żydowskim”
1931-1938 – publikował w „Nowym Dzienniku”
1939 IX - wziął udział w kampanii wrześniowej
1939 XI – wyjechał do rodziny do Lwowa
1939 XI – 1941 VI – nauczyciel w szkole zawodowej
1941-1942 – przez kilka miesięcy ukrywał się w gospodarstwie rolnym w Kopalinach koło Nowego Wiśnicza
1942 – wyjechał z rodziną do Swoszowic
1943 VIII 11 – aresztowany podczas obławy Gestapo
źródła:
Kazimierz Wyka, Feldhorn Juliusz 1901-1943, [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 6: Dunin Rodryg – Firlej Henryk, Kraków 1948
Natan Gross, Juliusz Feldhorn 1901–1943, „Kontury” 1998, t. 9.
Aleksander Skotnicki, Juliusz Feldhorn. Poeta, pisarz, tłumacz, wybitny polonista Gimnazjum Hebrajskiego w Krakowie, Kraków 2011
Witold Zechenter: Strzały w Swoszowicach. „Życie Literackie” 1963 nr 32
Ruch podziemny w gettach i obozach. Materiały i dokumenty, Warszawa – Łódź - Kraków 1946
Teresa Kowalik: „Bo taki już jest dziwny Żyd”, czyli o Juliuszu Feldhornie. [w:] Spotkanie kultur. Judaizm i chrześcijaństwo w Krakowie, Kraków 1993