Wacław Felczak
(29 maja 1916 Golbice koło Łęczycy – 23 października 1993 Warszawa)
historyk
rodzina
urodził się jako ósme, najmłodsze dziecko w rodzinie Antoniego, lokalnego działacza społecznego, i Michaliny z Pałczyńskich, (jej przodkowie za udział w powstaniu listopadowym i powstaniu styczniowym zesłani zostali na Syberię), właścicieli około dwudziestohektarowego gospodarstwa rolnego, Wacław wychowywany był w kulcie tradycji powstańczej
Od lat 60. związany był uczuciowo z biolożką i działaczką opozycyjną Janiną Oszast. Nie założyli rodziny, a jedną z przyczyn była sytuacja materialna obojga – ze względu na działalność niepodległościową żadne z nich nie miało szans na otrzymanie samodzielnego mieszkania.
Był ojcem chrzestnym m.in. Orsolyi Kovács, córki swojego przyjaciela Istvána Kovácsa
biogram
Wacław Felczak dzieciństwo i młodość spędził w Chorkach i Grabowie. Naukę kontynuował w Gimnazjum Męskim im. św. Stanisława Kostki przy Seminarium Diecezjalnym w Płocku, gdzie zdobył gruntowne wykształcenie klasyczne, opanowując między innymi język łaciński i grecki. Po zdaniu matury w Toruniu rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Poznańskim. Kształcił się pod kierunkiem wybitnych historyków – Kazimierza Chodynickiego, Adama Skałkowskiego i Andrzeja Wojtkowskiego. Pod opieką tego ostatniego przygotował pracę magisterską poświęconą działalności Władysława Bentkowskiego w latach 1848–1863, uzyskując tytuł magistra filozofii.
Już w okresie studiów zainteresował się historią Europy Środkowej, a szczególnie relacjami polsko-węgierskimi. Za namową jednego z profesorów rozpoczął naukę języka węgierskiego, a następnie założył studenckie Koło Przyjaciół Węgier. Pierwszy wyjazd na Węgry odbył jako uczestnik letnich kursów języka i kultury węgierskiej, co zadecydowało o dalszym kierunku jego badań naukowych i życiowych zainteresowań.
Po ukończeniu studiów, dzięki wsparciu dyrektora Instytutu Węgierskiego w Warszawie Adorjána Divékyego oraz doskonałej znajomości języka, otrzymał stypendium rządu węgierskiego i wyjechał do Budapesztu. Zamieszkał w prestiżowym Eötvös József Collegium, gdzie pod kierunkiem profesora Imre Lukinicha prowadził kwerendy archiwalne dotyczące stosunków polsko-węgierskich w okresie Wiosny Ludów i powstania styczniowego. Równocześnie współpracował jako korespondent z prasą związaną ze Stronnictwem Pracy. W Budapeszcie nawiązał bliskie kontakty z wybitnymi intelektualistami, między innymi Zbigniewem Załęskim, organizatorem Instytutu Polskiego, oraz ruskim slawistą i tłumaczem Emilem Baleckim.
Przed wybuchem II wojny światowej rozpoczął działalność naukową, publikując pierwsze prace poświęcone historii Węgier i polsko-węgierskim związkom politycznym. Na łamach „Roczników Historycznych” ukazały się jego studia dotyczące reakcji Wielkopolski na rewolucję węgierską lat 1848–1849 oraz działalności publicystycznej Władysława Bentkowskiego.
W czasie kampanii wrześniowej nie został zmobilizowany, ponieważ wcześniej nie odbył szkolenia wojskowego. Po wysiedleniu rodziny przez Niemców zaangażował się jednak w działalność konspiracyjną. W Warszawie zetknął się z działaczami Stronnictwa Pracy i przedstawicielami struktur niepodległościowych, którzy powierzyli mu niezwykle odpowiedzialne zadanie organizacji kanału łączności pomiędzy rządem generała Władysława Sikorskiego na emigracji a krajem. Tak rozpoczęła się jedna z najbardziej niezwykłych kart jego życia.
Jako kurier Polskiego Państwa Podziemnego stworzył i nadzorował rozbudowaną sieć przerzutową prowadzącą przez osiem państw Europy. Sam wielokrotnie pokonywał niebezpieczne szlaki kurierskie, przewożąc meldunki, fundusze i dokumenty dla władz podziemnych. Granice okupowanej Polski przekraczał dziesiątki razy, najczęściej trasą przez Tatry, korzystając z pomocy legendarnego przewodnika Józefa Krzeptowskiego. Dzięki doskonałej znajomości języka i realiów węgierskich przez długi czas skutecznie unikał dekonspiracji, choć kilkakrotnie trafiał do aresztu. Za każdym razem potrafił jednak odzyskać wolność lub brawurowo uciec.
Był organizatorem regularnej sztafety kurierskiej między Warszawą a Budapesztem, umożliwiającej stały przepływ informacji pomiędzy krajem a władzami emigracyjnymi. Oprócz działalności kurierskiej prowadził również akcję informacyjną, przeciwstawiając się propagandzie wymierzonej w legalny rząd polski na uchodźstwie. Po kolejnych aresztowaniach i dramatycznych ucieczkach nadal pozostawał aktywny w konspiracji. Przeniósł się do Krakowa, jednego z głównych ośrodków życia podziemnego, gdzie współpracował z Delegaturą Rządu RP na Kraj. Mimo możliwości wyjazdu na Zachód konsekwentnie odrzucał propozycje emigracji, uznając dalszą działalność niepodległościową za swój obowiązek.
Po zakończeniu wojny nie zrezygnował z pracy na rzecz władz polskich na emigracji. Jako emisariusz wielokrotnie przekraczał granice Europy, utrzymując kontakt pomiędzy Londynem a krajem. Należał do nielicznych kurierów cieszących się pełnym zaufaniem zarówno prezydenta Władysława Raczkiewicza, premiera Tomasza Arciszewskiego, jak i przywódców najważniejszych ugrupowań politycznych. Uczestniczył w rozmowach z niemal wszystkimi czołowymi politykami obozu niepodległościowego.
W latach powojennych stopniowo poświęcał się działalności naukowej. Studiował na Sorbonie, przygotowywał analizy polityczne dotyczące Europy Środkowej i współpracował z emigracyjnymi instytucjami politycznymi. Jednocześnie nie wahał się podejmować ryzykownych misji ratunkowych, pomagając zagrożonym aresztowaniem działaczom niepodległościowym w ucieczce z Polski.Podczas jednej z takich wypraw został aresztowany przez komunistyczne służby bezpieczeństwa. Po długim śledztwie skazano go na karę dożywotniego więzienia. Wolność odzyskał dopiero w czasie odwilży październikowej 1956 roku, po ośmiu latach spędzonych w więzieniach.
Po wyjściu na wolność związał się z Uniwersytetem Jagiellońskim, gdzie pod kierunkiem profesora Henryka Wereszyckiego uzyskał doktorat i rozpoczął pracę naukową. Stał się jednym z najwybitniejszych polskich znawców historii Europy Środkowej, zwłaszcza dziejów Węgier i relacji polsko-węgierskich.
Od lat siedemdziesiątych regularnie odwiedzał Węgry, wywierając ogromny wpływ na środowiska opozycji demokratycznej. Organizowane przez niego seminaria historyczne i polityczne skupiały intelektualistów, którzy później odegrali kluczową rolę w przemianach roku 1989. Wśród jego słuchaczy i współpracowników znaleźli się między innymi Árpád Göncz, Miklós Vásárhelyi, Sándor Csoóri czy György Szabad. Dzięki jego inspiracji zaczął się kształtować narodowo-demokratyczny nurt opozycji węgierskiej.
Jako profesor wizytujący wykładał w Eötvös Collegium w Budapeszcie. Jednym z uczestników jego spotkań był młody prawnik Viktor Orbán. To właśnie Felczak zachęcał go do tworzenia niezależnej partii politycznej. Wkrótce Orbán wraz ze współpracownikami powołał Związek Młodych Demokratów – Fidesz, który odegrał istotną rolę w przemianach demokratycznych na Węgrzech.
Po upadku komunizmu z uwagą obserwował rozwój sytuacji politycznej w Polsce i Europie Środkowej. Coraz częściej wyrażał jednak krytyczne opinie na temat niedojrzałości elit politycznych, braku długofalowej wizji państwa i dominacji partykularnych ambicji nad interesem publicznym. Władze komunistyczne przez wiele lat blokowały awans naukowy uczonego. Dopiero w wolnej Polsce otrzymał nominację na profesora zwyczajnego Uniwersytetu Jagiellońskiego. W chwili jej wręczenia był już ciężko chory. Zmarł wkrótce po otrzymaniu zasłużonego tytułu.
Pochowano go na Starym Cmentarzu na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem, z którym był związany przez lata działalności kurierskiej i górskich wędrówek. W ostatnim pożegnaniu uczestniczyli przedstawiciele świata nauki, polskiego życia publicznego oraz liczni goście z Węgier. Listy kondolencyjne przesłali między innymi prezydent Republiki Węgierskiej Árpád Göncz, minister spraw zagranicznych Géza Jeszenszky oraz przywódcy węgierskiego życia politycznego i kulturalnego. Dla wielu Polaków i Węgrów Wacław Felczak pozostaje symbolem niezłomnej służby idei wolności oraz wyjątkowego braterstwa obu narodów.
wybrane prace:
1938 - w „Rocznikach Historycznych” ogłosił Nastroje Wielkopolski wobec rewolucji węgierskiej w r. 1848–1849
1969 - Ugoda węgiersko-chorwacka w 1868 r.
1979 - Polska tysiąc lat przyjaźni Węgry
1983 - Historia Węgier, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1983
1985 - Historia Jugosławii (z Tadeuszem Wasilewskim), Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich
2014 – Europa Centralis
kalendarium
1934 – uzyskał maturę
1936 VIII - po raz pierwszy pojechał na Węgry
1938 VI 28 – magister filozofii
1938 X - wyjechał na dalsze studia do Budapesztu
1940 – wiosną rodzina została wysiedlona przez Niemców
1940 IV – wraz z bratem Zygmuntem przybył do Warszawy
1940 IV – dostał propozycję zorganizowania w Budapeszcie placówki łączności między rządem Sikorskiego a krajem
1940 - wiosną wszedł na kurierski szlak, który miał prowadzić przez osiem krajów i wiele granic
1941 - zatrzymany w Budapeszcie
1941/1942-1944 - zainicjował i utrzymywał sztafetę łącznościową
1942 - wraz z przebywającym wówczas na Węgrzech Tadeuszem Chciukiem-Celtem powielał pisemka, w których sprzeciwiał się antyrządowej propagandzie
1944 - Order Krzyż Virtuti Militari V klasy
1944 - po raz drugi został aresztowany
1945 I - opuścił Słowację
1945 II - przeniósł się do Krakowa
1945–1948 - kontynuował działalność kurierską na rzecz rządu RP na emigracji
1945 VII - jako emisariusz ruszył przez „zieloną granicę” do Londynu
1946 I - wszedł w skład paryskiej placówki Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, utrzymującej konspiracyjny kontakt z krajem
1946 VIII i XII - dwukrotnie, posługując się fałszywymi dokumentami, udawał się do Polski
1947 III - powrócił na Zachód
1947 VI - poświęcił się pracy naukowej na Sorbonie
1948 IX/X - powrócił na „zielony szlak” sprowadzając z kraju zagrożonych aresztowaniem przez UB
1948 XII - z Żelechowskim i młodym ludowcem Józefem Rogozińskim wyruszyli z Paryża, przez Innsbruck, Wiedeń i przekroczyli granicę koło Bratysławy
1948 XII 22 - po przybyciu do Morawskiej Ostrawy zostali aresztowani przez władze bezpieczeństwa
1951 IV 6 - skazany na dożywocie
1956 X 30 - zwolniony z więzienia z powodu złego stanu zdrowia
1958 I 17 - pracownik Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego
1962 VI 22 – obronił pracę doktorską
1968 XII 5 – uzyskał habilitację w zakresie historii nowożytnej XIX wieku na podstawie książki „Ugoda węgiersko-chorwacka w 1868 r.”
1971 II 27 – docent
1975 - władze komunistyczne w Polsce zablokowały wniosek Uniwersytetu Jagiellońskiego o nadanie Wacławowi Felczakowi stanowiska profesora zwyczajnego
1979 XII - po raz pierwszy w mieszkaniu węgierskiego seminarzysty Wacława Felczaka – Istvana Kovácsa odbyło się kilkunastoosobowe „seminarium”, na którym przekazywał węgierskim przyjaciołom swoją wizję historii
1987 - jesienią jako profesor wizytujący został zaproszony z wykładami do Eötvös Collegium w Budapeszcie
1993 X 5 - mianowany profesorem
2001 - krakowski oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz Wydział Historyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego ustanowiły Nagrodę im. Henryka Wereszyckiego i Wacława Felczaka dla badaczy zajmujących się dziejami Europy Środkowo-Wschodniej XIX i XX w.
2011 X 10 - staraniem Instytutu Historii Wydziału Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Budynku Collegium Witkowskiego przy ulicy Gołębiej w Krakowie, odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci prof. Felczaka
2018 - na mocy ustawy powołany został w Warszawie Instytut Współpracy Polsko-Węgierskiej im. Wacława Felczaka. W tym samym roku na Węgrzech została założona partnerska Fundacja im. Wacława Felczaka
źródła:
W. Frazik, Wacław Felczak (1916–1993), [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 2, Kraków–Warszawa–Wrocław 2004
Maciej Piróg, Wacław Felczak i jego spuścizna, „PAUza Akademicka. Tygodnik Polskiej Akademii Umiejętności”, nr 671, 11 stycznia 2024
Janusz Pezda, Felczak Jan Wacław, [w:] Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005