Jerzy Fedkowicz
(13 kwietnia 1891 Stefanówka na Podolu, Ukraina – 13 listopada 1959 Kraków)
malarz
rodzina
rodzina Fedkowiczów posiadała majątek Kalusik i Stafanówka i jednocześnie Zygmunt, ojciec Jerzego był plenipotentem ks. Świętopełk Mirskiego
syn Zygmunta, plenipotenta dóbr księcia Świętopełk-Mirskiego, i Anny z Rzewuskich
Jerzy Fedkowicz - artysta malarz, styczeń 1927, źródło: https://audiovis.nac.gov.pl/obraz/131312/a9a7d017a5063c27d90e457186b5fee1/
zmarł bezpotomnie, z żoną Janiną żył w separacji, do końca życia związany z dr Heleną Szlapak, znaną krakowską lekarką i działaczką
biogram
Dzieciństwo i młodość spędził wraz z rodziną w Kalusiku na Podolu. Kalusik (wówczas zapisywany często jako Kalus) leżał w urokliwym, nadrzecznym terenie w powiecie uszyckim, tuż nad Dniestrem. Podobnie jak większość polskich majątków na Podolu, dobra te zostały bezpowrotnie utracone przez rodzinę Fedkowiczów w wyniku rewolucji październikowej (1917) oraz traktatu ryskiego (1921), kiedy to Podole Prawobrzeżne włączono do Związku Radzieckiego. Krajobrazy Podola i wspomnienia z rodzinnego Kalusika miały duży wpływ na wrażliwość kolorystyczną Jerzego Fedkowicza, co widać w jego późniejszych pracach malarskich.
Pierwsze nauki pobierał w klasycznym gimnazjum w Żytomierzu, jednak z powodu zaangażowania w działalność patriotyczną został usunięty ze szkoły. Edukację średnią ukończył ostatecznie w Chersoniu. Następnie podjął studia prawnicze w Moskwie, równolegle rozwijając swoje zainteresowania artystyczne w pracowniach Iwana Bolszakowa i Konstantina Juona. Kolejnym etapem jego kształcenia była rządowa Szkoła Zachęty Sztuk Pięknych w Petersburgu, gdzie doskonalił warsztat malarski, uczestnicząc jednocześnie w prywatnych kursach prowadzonych przez wybitnych artystów rosyjskich – Jewgienija Lanceraya i Konstantina Somowa.
W czasie I wojny światowej służył w szeregach 1 Pułku Piechoty Legionów Polskich. Jako żołnierz 3 kompanii II batalionu brał udział w działaniach wojennych, jednak pogarszający się stan zdrowia zmusił go do leczenia w szpitalach w Krakowie i Wiedniu. Ostatecznie został przeniesiony do rezerwy i zakończył służbę wojskową.
Po wojnie związał swoje życie z Krakowem. Studiował malarstwo w Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem Wojciecha Weissa, jednego z najwybitniejszych polskich kolorystów początku XX wieku. Już w okresie studiów uczestniczył w najważniejszych wydarzeniach artystycznych epoki, biorąc udział w wystawach organizowanych przez Towarzystwo Artystów Polskich „Sztuka” oraz środowisko Formistów, które odgrywało znaczącą rolę w kształtowaniu polskiej awangardy.
Prowadził również działalność pedagogiczną. Kierował Wolną Szkołą Malarstwa i Rysunku Ludwiki Mehofferowej w Krakowie, a dzięki stypendium rządu francuskiego wyjechał do Paryża, gdzie kontynuował studia i zapoznawał się z najnowszymi prądami sztuki europejskiej. Po powrocie pracował jako nauczyciel rysunku w krakowskich gimnazjach, łącząc działalność dydaktyczną z twórczością artystyczną. Był aktywnym członkiem krakowskich ugrupowań artystycznych, między innymi Cechu Artystów Plastyków „Jednoróg” oraz Zrzeszenia Artystów Plastyków „Zwornik”.
Znaczącą część jego działalności stanowiła także współpraca z teatrem. Projektował scenografie dla Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, wykazując się dużą wyobraźnią i umiejętnością budowania malarskiego klimatu przedstawień. Jego dzieła prezentowano na licznych wystawach krajowych i międzynarodowych, między innymi w Wiedniu, Brukseli, Hadze, Wenecji, Berlinie, Düsseldorfie, Kolonii i Monachium, co zapewniło mu uznanie również poza granicami Polski.
W okresie okupacji niemieckiej pozostał w Krakowie, gdzie pracował jako nauczyciel w Szkole Zawodowej Żeńskiej. Po zakończeniu wojny powrócił do aktywnego życia akademickiego. Został profesorem Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, pełnił funkcję prorektora uczelni, a następnie dziekana Wydziału Malarstwa, wywierając istotny wpływ na kształcenie kolejnych pokoleń artystów.
Jego twórczość ewoluowała wraz z przemianami zachodzącymi w sztuce XX wieku. W latach trzydziestych malarstwo artysty zbliżyło się do estetyki koloryzmu i osiągnięć kapistów. Obrazy zaczęły wyróżniać się bogactwem i intensywnością barw, które nakładane były szerokimi, energicznymi pociągnięciami pędzla. Charakterystycznym elementem kompozycji stał się wyraźny czarny kontur podkreślający formy. Dominowały ciepłe odcienie brązów, zgaszonych błękitów, zieleni i szarości, przełamywane żywymi akcentami czerwieni, różów i oranżów.
W kolejnej dekadzie szczególne miejsce w jego dorobku zajęły martwe natury, zwłaszcza kompozycje kwiatowe, które stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów jego malarstwa. Tworzył również pejzaże, akty oraz portrety kobiece, a najwybitniejsze dzieła powstały w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku. Po II wojnie światowej zainteresował się tematyką pracy i codzienności kobiet, dostosowując część swojej twórczości do obowiązującej wówczas estetyki socrealizmu. Mimo tych okresowych zmian pozostał przede wszystkim malarzem koloru, którego dorobek stanowi ważne ogniwo w historii polskiego malarstwa XX wieku.
Pochowany na cmentarzu Rakowickim (kwatera XXVIB, rząd południowy, miejsce 16).
Jego imieniem nazwano ulicę w dzielnicy VIII Dębniki, prostopadłą do ul. Dąbrowa.
wybrane prace:
1918 – Autoportret, Przy sztalugach, Planty krakowskie pod Wawelem
1921 – Stragany pod parasolami, Portret M. Szczyrbuły
1922 – Portret malarza J. Chmielińskiego
1940 – Krajobraz z architekturą
1950 – Krajobraz z czerwonym dachem
1957 – Martwa natura z dzbanem
1964 – wspomnienia Cyganeria i polityka. Wspomnienia krakowskie. 1919-1939
kalendarium
1903-1912 - uczył się w gimnazjum w Żytomierzu
1912 - relegowany z powodu patriotycznej działalności
1912–1913 - studiował prawo i równocześnie sztukę w Moskwie
1913 – kontynuował studia malarskie w Petersburgu
1914 VIII 6 – IX - służył w 3 kompanii II baonu 1 Pułku Piechoty Legionów
1915 IX 1 - przeniesiony do rezerwy
1915 – rozpoczął studia w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych
1918 – członek Ekspresjonistów Polskich, zwanych następnie Formistami
1918 V – po raz pierwszy wystawił 4 litografie na krakowskiej XXI Wystawie Towarzystwa Sztuka
1918–1931 - prowadził w Krakowie Wolną Szkołę Malarstwa i Rysunków Ludwiki Mehofferowej
1919, 1921 – wziął udział w wystawach Formistów w kraju
1921 – uzyskał dyplom z odznaczeniem
1921-1923 - kontynuował studia malarskie w Paryżu
1922 – wziął udział w wystawie Formistów w Paryżu
od 1923 - pracował jako nauczyciel rysunku w Państwowym Gimnazjum im. J. Hoene-Wrońskiego w Krakowie
od 1926 – pracował dodatkowo jako nauczyciel rysunków i kostiumologii w Państwowej Szkole Zawodowej Żeńskiej
1926 – członek Cechu Artystów Plastyków „Jednoróg”
od 1927 – współpracował z Towarzystwem Szerzenia Sztuki Polskiej wśród Obcych
1927–1928 - projektował scenografie dla Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie
1928 – wystawiał w Wiedniu
1928, 1929 – wystawiał w Brukseli
1929 – wystawiał w Hadze
od 1933 – związany z Grupą Dziesięciu i Stowarzyszeniem Zwornik
1934 - XIX Biennale w Wenecji
1935 - wystawiał w Berlinie, Düsseldorfie, Kolonii i Monachium
1937 – odbył podróż po Dalmacji i po północnych Włoszech
1945 - powołany na stanowisko profesora krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych
1947-1950 – prorektor krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych
1948 – Nagroda Ziemi Krakowskiej
1950-1959 - dziekan Wydziału Malarstwa
1952 VII 22 - Złoty Krzyż Zasługi
1954 VII 15 - Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
1955 - Nagroda Państwowa II stopnia za całość twórczości malarskiej
1959 - Order Sztandaru Pracy II klasy
1959 - Nagroda Miasta Krakowa
1960 – wystawiał w Wenecji
źródła:
Joanna Polakówna, Fedkowicz Jerzy, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, t. 2, D-G, Wrocław 1975
Stanisław Łoza, Czy wiesz kto to jest?, Warszawa 1938
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Wielka encyklopedia malarstwa polskiego, Wydawnictwo Kluszczyński, Kraków 2011
Małgorzata Quinkenstein, Fedkowicz Jerzy, [w:] Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Informację o swoim stryju Jerzym Fedkowiczu przekazała p. Małgorzata M. Cysewska (07.07.2025)