Stefan Falimirz

(? – po 1534)

botanik, tłumacz, redaktor 

rodzina

pochodził z Rusi

biogram

           Był związany z dworem wojewody podolskiego Jana Tęczyńskiego, pełnił rolę zielarza i doradcy medycznego w jego rezydencji w Kraśniku. Zapisał się jednak przede wszystkim jako autor i tłumacz jednego z najważniejszych dzieł przyrodniczo-medycznych polskiego renesansu. Na prośbę krakowskiego drukarza Floriana Unglera oraz rajcy miejskiego Hieronima Spiczyńskiego, który pozostawał jego opiekunem i dobroczyńcą, podjął się opracowania obszernego kompendium wiedzy o lecznictwie, botanice i przyrodzie. Efektem tej pracy było pierwsze polskojęzyczne, popularne encyklopedyczne opracowanie medyczno-przyrodnicze, będące przekładem i twórczą adaptacją kilku średniowiecznych źródeł łacińskich.

           Dzieło, znane powszechnie jako Zielnik lub O ziołach i mocy ich, nosiło niezwykle rozbudowany tytuł obejmujący zagadnienia od właściwości roślin leczniczych, przez sporządzanie nalewek, olejków i leków, aż po opisy zwierząt, kamieni szlachetnych, diagnostykę medyczną, położnictwo, astrologię, puszczanie krwi, leczenie chorób zakaźnych oraz tajniki sztuki farbiarskiej. Pełny tytuł dzieła to: O ziołach i o mocy ich, o paleniu wódek z ziół, o olejków przyprawianiu, o rzeczach zamorskich, o zwierzętach, ptakach i rybach, o kamieniu drogim, o urynie, pulsie i o innych znamionach, o rodzeniu dziatek, o nauce gwiazdecznej, o stawianiu baniek i puszczaniu krwi, o rządzeniu czasu powietrza morowego, o lekarstwach doświadczonych na wiele niemocy, o nauce barwierskiej (dzieło w zasadzie nie ma tytułu, na stronie tytułowej znajduje się jednak spis ksiąg. Autor stworzył wszechstronne kompendium wiedzy praktycznej, przeznaczone zarówno dla medyków, aptekarzy i zielarzy, jak i dla szerszego grona odbiorców.

           W opracowaniu zgromadził opisy ponad trzystu gatunków roślin krajowych i egzotycznych oraz około stu dwudziestu gatunków zwierząt wykorzystywanych w dawnej farmacji i medycynie. Każdy artykuł zawierał nazwę polską i łacińską, informacje o występowaniu danego gatunku, jego cechy charakterystyczne oraz wskazówki dotyczące zastosowania leczniczego. Autor podawał również praktyczne instrukcje dotyczące zbioru, suszenia, przechowywania, parzenia, destylacji oraz łączenia składników w rozmaite preparaty terapeutyczne.

              Publikacja ukazała się w Krakowie, w drukarni Floriana Unglera, i wyróżniała się wyjątkowo bogatą oprawą ilustracyjną. Zawierała około pięciuset drzeworytów, z czego blisko sto dwadzieścia przedstawiało zwierzęta. Były to ilustracje wykonane specjalnie na potrzeby wydania, a nie przedruki z wcześniejszych publikacji, co znacząco podnosiło wartość dzieła. Dzięki licznym rycinom książka pełniła nie tylko funkcję poradnika medycznego, ale także atlasu przyrodniczego.

              Ogromna popularność sprawiła, że dzieło było wielokrotnie wznawiane i przez dziesięciolecia pozostawało jednym z najważniejszych źródeł wiedzy o roślinach leczniczych w języku polskim. Trafiało do bibliotek klasztornych, aptek, dworów magnackich i mieszczańskich domów, a z czasem także do środowisk wiejskich. Stało się podręcznikiem wykorzystywanym zarówno przez zawodowych medyków, jak i przez przedstawicieli medycyny ludowej, przyczyniając się do popularyzacji wiedzy przyrodniczej i farmaceutycznej w Polsce.

               Choć do naszych czasów zachowało się jedynie kilkanaście egzemplarzy tego wydawnictwa, żaden z nich nie przetrwał w stanie kompletnym. Mimo to dzieło pozostaje jednym z najcenniejszych zabytków polskiego piśmiennictwa naukowego i świadectwem wysiłków renesansowych humanistów zmierzających do upowszechnienia wiedzy w języku ojczystym. Dzięki swojej pracy autor odegrał istotną rolę w rozwoju polskiej terminologii botanicznej, farmaceutycznej i medycznej, a jego Zielnik należy do najważniejszych osiągnięć rodzimej literatury przyrodniczej XVI wieku.

wybrane prace:

1534 - O ziołach i o mocy ich

źródła:

Renata Nowicka, Falimirz Stefan, [w:] Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005

Stanisław Brzozowski, Stefan Falimirz, w: Słownik biologów polskich, red. Stanisław Felisiak, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987

Jakóbczyk-Gola A., Gabinety i ogrody: Polskie nowożytne traktaty architektoniczne wobec kultury kolekcjonowania, Muzeum Historii Polski, 2019

Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 2 Piśmiennictwo Staropolskie, Warszawa 1964