Parys Filippi
(14 października 1835 Kraków – 7 grudnia 1874 Warszawa)
rzeźbiarz pochodzenia włoskiego
rodzina
syn Pawła (Paolo, rzeźbiarz i sztukator pochodzący z Włoch, pracujący w Krakowie) i Apolonii Wyczyńskiej
25 lutego 1868 poślubił we Lwowie Annę Marię Goltental, dzieci: Jadwiga (ur. 1872), mąż Piotr Dryś; Olga Maria (ur. 1875), mąż Edmund Żychowicz
biogram
Pierwsze wykształcenie odebrał pod kierunkiem ojca, a następnie kształcił się w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych u Henryka Kossowskiego. Do grona jego kolegów należeli m.in. Jan Matejko, Artur Grottger i Franciszek Wyspiański. Po zakończeniu nauki w Krakowie, jako stypendysta miasta Krakowa, wyjechał do Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. Tam otrzymał nagrodę za rzeźbę „Samson”, po czym jesienią powrócił do Krakowa.
Po powrocie wydzierżawił od franciszkanów dawny refektarz i urządził w nim własną pracownię. Szybko stała się ona ważnym miejscem spotkań młodego krakowskiego środowiska artystycznego i literackiego. Bywali tam rzeźbiarze Walery Gadomski i Franciszek Wyspiański, malarze Aleksander Kotsis, Andrzej Grabowski, Jan Matejko, Florian Cynk i Artur Grottger, muzycy Władysław Żeleński i Kazimierz Hofman, a także literaci: Adam Bełcikowski, Władysław Ludwik Anczyc, Jan Kanty Turski, Edward Lubowski, Kazimierz Chłędowski i Alfred Szczepański. Pracownię odwiedzali również młodzi historycy i uczeni, m.in. Józef Szujski, Tadeusz Wojciechowski oraz Ludwik Kubala.
Swoje dzieła prezentował przede wszystkim na wystawach Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. Pokazywał tam m.in. rzeźby „Apostołowie święci Piotr i Paweł”, przeznaczoną do kościoła św. Mikołaja w Krakowie, „Chrystus Pan kuszony przez faryzeuszów”, liczne medaliony oraz marmurową kompozycję „Na warszawskim bruku w 1863 r.”. Dla krakowskiego kościoła Bernardynów wykonał kamienny posąg Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia. Stworzył także serię popiersi królów polskich zamówioną przez Towarzystwo Naukowe w Krakowie oraz popiersia Tadeusza Kościuszki i Juliusza Słowackiego.
Z powodu dużej konkurencji wśród rzeźbiarzy działających w Krakowie przeniósł się do Lwowa, gdzie tego rodzaju twórców było wówczas niewielu. W zabudowaniach dominikanów otworzył własną pracownię, a po roku także szkołę rzeźbiarską. Do jego uczniów należeli m.in. Tadeusz Błotnicki, Antoni Madeyski, Antoni Kurzawa, Karol Młodnicki i Tadeusz Barącz.
We Lwowie stworzył liczne portrety przedstawicieli ówczesnego życia artystycznego i naukowego. Wykonał popiersia Mieczysława Romanowskiego, Karola Szajnochy, Kornela Ujejskiego i Wincentego Pola, a także medaliony z podobiznami m.in. Jakuba Jasińskiego, Aleksandra Fredry, Wincentego Pola, Narcyzy Żmichowskiej, Karola Libelta, Heleny Modrzejewskiej i Wandy Młodnickiej. Jego autorstwa są również medaliony przedstawiające uczonych i twórców, umieszczone na fasadzie domu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przy ulicy Sławkowskiej 17, późniejszego gmachu PAU. Od strony ulicy Sławkowskiej znalazły się podobizny Adama Kazimierza Czartoryskiego, Stanisława Konarskiego, Hugona Kołłątaja i Stanisława Potockiego, natomiast od strony ulicy św. Marka: Adama Mickiewicza, Jana Kochanowskiego, Jana Pawła Woronicza, Joachima Lelewela, Jana Śniadeckiego, Mikołaja Kopernika, Jana Długosza, Tadeusza Czackiego i Stanisława Staszica.
Filippi tworzył rzeźby religijne, m.in. przedstawienia Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia, oraz portrety postaci historycznych, w tym na zamówienie Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. Wykonał dziewięć popiersi wzorowanych na nagrobkach królewskich w katedrze wawelskiej, popiersie Tadeusza Kościuszki, a także kilka pomników: generała Józefa Dwernickiego w kościele Karmelitów we Lwowie, Stanisława Skarbka w westybulu Teatru Starego oraz Stanisława Piłata w kościele Bernardynów. Tworzył również nagrobki na cmentarzu Łyczakowskim. Po śmierci Artura Grottgera wykonał jego maskę pośmiertną oraz odlew dłoni.
W twórczości pozostawał wierny zasadom estetyki akademickiej, łącząc klasycyzującą, antyczną stylizację z realizmem. W części jego prac, zwłaszcza portretowych, dostrzegalny jest wpływ francuskiego rzeźbiarza Davida d’Angers, związanego z romantycznym pojmowaniem sztuki.
Po pewnym czasie opuścił Lwów i przez Kraków oraz Wiedeń udał się do Warszawy. Zmagał się z chorobą alkoholową. W napadzie depresji odebrał sobie życie.
wybrane prace:
1857 – Chrystus Pan kuszony przez faryzeuszów
1858 – Apostołowie święci Piotr i Paweł
1859 – Samson
1861 - Matka Boża Niepokalanego Poczęcia (na fasadzie kościoła Bernardynów)
1863 – Niewiasta nad zamordowanym dzieckiem
1863 – popiersia członków rodziny Sapiehów do zamku w Krasiczynie
1864 – restaurował nagrobek kardynała Jana Aleksandra Lipskiego w kaplicy Lipskich na Wawelu
1867 – Na warszawskim bruku w 1863 r.
1867 – popiersie Mieczysława Romanowskiego
1867 – Portret żony artysty
1868 - rzeźba nagrobna na grobowcu Artura Grottgera na cmentarzu Łyczakowskim
1869 – pomnik generała Józefa Dwernickiego w kościele Karmelitów we Lwowie
1872 – popiersie Jana Nepomucena Kamińskiego w Teatrze Starym we Lwowie
kalendarium
1855-1858 - studiował w krakowskiej SSP
1856-1857 – wystawiał na wystawach w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych
1858-1859 – kontynuował studia w akademii sztuk pięknych w Monachium
1859 – jesienią zamieszkał w Krakowie
1859-1863 – w jego pracowni zbierała się młoda elita artystyczno-literacka Krakowa
1866 – przeniósł się do Lwowa
1866-1867 – członek komisji artystycznej w nowo powstałym TPSP
1867 – otworzył prywatną szkołę rzeźbiarstwa
1874 – w pierwszych dniach grudnia pojechał do Warszawy, gdzie w przystępie depresji popełnił samobójstwo
1874 XII 16 – Krakowianie pożegnali go w czasie mszy świętej żałobnej odprawionej w jego intencji w kościele Karmelitów na Piasku
źródła:
Zuzanna Prószyńska: Filippi Parys, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, t. 2, D-G, Wrocław 1975
Filippi Parys (1836-1874) rzeźbiarz, [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 6: Dunin Rodryg – Firlej Henryk, Kraków 1948
Ziejka Franciszek, Tragiczny los artysty, Kraków 2019
Michał Rożek, Przewodnik po zabytkach i kulturze Krakowa, Warszawa-Kraków 1997
Aleksandra Jaklińska-Duda, Filippi Parys, [w:] CD Kraków na starej fotografii 1846-1918, Kraków 2010
Maria Estreicherówna: Życie towarzyskie i obyczajowe Krakowa w latach 1848-1863. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1968
Emmanuel Świeykowski: Pamiętnik Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie 1854-1904. Kraków 1905
Stanisław Sławomir Nicieja, Cmentarz Łyczakowski we Lwowie w latach 1786-1986, Wrocław 1988
Aleksandra Melbechowska-Luty, Piotr Szubert, Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeźbie 1815-1889, Warszawa 1993