Grzegorz Fitelberg

(18 października 1879 Dźwińsk obecnie Dyneburg, Łotwa – 10 czerwca 1953 Katowice)

skrzypek, dyrygent, kompozytor 

rodzina

syn Grzegorza (Hozjasza), dyrygenta orkiestr wojskowych, kapelmistrza orkiestry pułku kozackiego, i Loty z domu Pinzl vel Pintzow 

 Grzegorz Fitelberg, data 14 stycznia 1948, źródło: Polona.pl, autor nieznany

żona: 1. Natalia Landau (ur. 1884), syn Jerzy (1903–1951), również kompozytor; 2. Halina Szmolcówna (1892–1939); 3. w 1940 roku Zofia Reicher (1903-1972)

biogram

            Należał do grona kompozytorów skupionych wokół Młodej Polski w muzyce, obok takich twórców jak Mieczysław Karłowicz, Karol Szymanowski, Ludomir Różycki i Apolinary Szeluto. Kształcił się pod kierunkiem Stanisława Bacewicza oraz Zygmunta Noskowskiego. Swoją drogę zawodową rozpoczął jako skrzypek – najpierw występował w orkiestrze Teatru Wielkiego, a następnie związał się z Filharmonią Warszawską. Z czasem objął funkcję jej dyrygenta i przez wiele lat kierował zespołem, prowadząc również liczne orkiestry w Polsce i poza jej granicami.

            Lata II wojny światowej spędził na emigracji. Po jej zakończeniu powrócił do kraju i został założycielem oraz dyrygentem Wielkiej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach. Jego działalność dyrygencka miała ogromne znaczenie dla popularyzacji zarówno polskiego, jak i światowego repertuaru symfonicznego. Współcześni podkreślali, że dzięki jego pracy na estradach krajowych i zagranicznych zabrzmiała znaczna część najważniejszej literatury muzycznej.

           Podczas licznych tournée koncertowych szczególnie aktywnie promował muzykę polską, a wśród wykonywanych przez niego dzieł wyjątkowe miejsce zajmowała twórczość Karola Szymanowskiego. Jako kompozytor pozostawił między innymi poematy symfoniczne „Pieśń o sokole” i „W głębi morza”, „Rapsodię Polską”, dwie symfonie oraz trzy uwertury. Zajmował się również instrumentacją i opracowywaniem utworów innych twórców. Opracował między innymi „Epizod na maskaradzie” Mieczysława Karłowicza, a także kompozycje Karola Szymanowskiego, Jana Stefaniego, Józefa Elsnera, Fryderyka Chopina, Stanisława Moniuszki i innych polskich kompozytorów.

           Jako dyrygent prowadził prawykonania wielu dzieł muzyki współczesnej. Odnosił także sukcesy jako kompozytor kameralny. Za „Sonatę a-moll” na skrzypce i fortepian otrzymał pierwszą nagrodę w konkursie imienia Ignacego Paderewskiego w Lipsku, natomiast „Trio f-moll” na skrzypce, wiolonczelę i fortepian przyniosło mu podobne wyróżnienie w konkursie hrabiego Maurycego Zamoyskiego w Warszawie. Jego muzyka znalazła również zastosowanie w sztuce filmowej – utwory kompozytora wykorzystywał w swoich filmach Piotr Szulkin.

            Obok działalności artystycznej zajmował się także pedagogiką. Wykładał w konserwatoriach muzycznych w Warszawie i Katowicach, przekazując swoje doświadczenie kolejnym pokoleniom muzyków. Za wieloletnią działalność kompozytorską, dyrygencką i pedagogiczną został uhonorowany licznymi nagrodami oraz odznaczeniami polskimi i zagranicznymi.

            Został pochowany w Alei Zasłużonych na warszawskim Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Jedna z anegdot za „Dziennik Zachodni”:

             Był 6 marca 1953 roku. Na próbie, w Domu Muzyki przy ulicy Plebiscytowej w Katowicach, zebrała się Wielka Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia. Maestro Fitelberg przyszedł na próbę w refleksyjnym nastroju. Kazał wstać całemu zespołowi.

           Dziś w nocy śmierć zabrała nam wspaniałego człowieka … . W sali zaległa cisza. Straciliśmy geniusza, którego uwielbiałem i ja, i wy … . Ludzie, którzy znali Fitelberga od lat, ze zdumienia przecierali oczy. Dziś w nocy zmarł wielki radziecki … . Muzycy nie wierzyli, że to dzieje się naprawdę. … kompozytor, mój przyjaciel Siergiej Prokofiew. Proszę państwa o uczczenie jego pamięci minutą ciszy. (Po dłuższej chwili, zwracając się do koncertmistrza): Panie Wochniak, a tak swoją drogą: podobno Stalin też umarł.

            Następującą anegdotę o Fitelbergu w swoim "Abecadle Kisiela" podaje Stefan Kisielewski: Pamiętam bardzo śmieszną z nim historię. Mianowicie przeszedł na katolicyzm przed wojną i był szalenie pobożny, chodził w procesjach i tak dalej... [...] Po wojnie został mianowany dyrektorem orkiestry w Katowicach - bezpartyjny oczywiście. Tam był dyrektor administracyjny partyjny i drugi jeszcze sekretarz partii. Kiedyś jechali samochodem w Katowicach i nagle widzą, że procesja idzie do kościoła. Fitelberg mówi: "Proszę zatrzymać auto". Wysiadł, poszedł z tą procesją, poszedł się modlić. A oni się schowali za węgłem, bo się wstydzili. No i potem Fitelberg przychodzi i mówi: "A panowie co? Żydzi?" 

wybrane prace:
Prawykonania

Mieczysława Karłowicza:

1907 - Odwieczne pieśni op. 10 (Berlin)

1908 - Litewska rapsodia op. 11 (Warszawa)

1908 - Smutna opowieść op. 13 (Warszawa)

1914 - Epizod na maskaradzie op. 14, dokończony i zinstrumentowany przez dyrygenta (Warszawa)

Karola Szymanowskiego:

1906 - Uwertura koncertowa op. 12, później przeinstrumentowana wspólnie przez kompozytora i dyrygenta (Warszawa)

1909 - I Symfonia op. 15 (Warszawa)

1911 - II Symfonia op. 19, dedykowana dyrygentowi i przeinstrumentowana przy jego udziale w 1936 (Warszawa)

1925 - Pieśni miłosne Hafiza op. 26 (Paryż)

1933 - Pieśni księżniczki z bajki op. 33 (Warszawa; sopran – Ewa Bandrowska-Turska)

1931 - kantata Demeter op. 37 bis (Warszawa)

1929 - Stabat Mater op. 53 (Warszawa)

1936 - balet Harnasie op. 55 (pierwsze wykonanie koncertowe Kraków; sceniczna prapremiera odbyła się wcześniej)

1930 - kantata Veni Creator op. 57 (Warszawa)

1933 - kantata Litania do Marii Panny op. 59

1932 - IV Symfonia (Symphonie Concertante) op 60, z kompozytorem przy fortepianie (Poznań)

1933 - II koncert skrzypcowy op. 61 (Warszawa), na skrzypcach grał Paweł Kochański

Igora Strawińskiego

1922 - opera Mavra (Paryż)

Grażyny Bacewicz:

1933 - 3 karykatury (Warszawa)

1934 - Convoi de joie (Pochód radości, Warszawa)

1936 - Sinfonietta na orkiestrę smyczkową (Warszawa)

1937 - I Koncert skrzypcowy 

1938 - Trzy pieśni do słów arabskich z X wieku (przekład L. Staff)

1950 - Koncert na orkiestrę smyczkową (Warszawa)

Andrzeja Panufnika:

1937 - Mała uwertura (utwór niezachowany)

Witolda Lutosławskiego:

1939 - Wariacje symfoniczne (Warszawa)

1948 - I Symfonia (Katowice)

1949 - Uwertura smyczkowa (Praga)

1951 - Mała suita w wersji na orkiestrę symfoniczną (Warszawa)

1951 - Tryptyk śląski (Warszawa)

Instrumentacje i kompozycje

Fitelberg pomagał Szymanowskiemu, w przełożeniu na orkiestrę symfoniczną jego pomysłów, lub też samodzielnie instrumentował jego utwory: (w nawiasach podano rok powstania lub zinstrumentowania utworu)

1904-1905 - Uwertura koncertowa op. 12 została przeinstrumentowana przez przyjaciół wspólnie w latach 1912–1913

1909-1910 - II symfonia op. 19, dedykowana dyrygentowi – I część została przeinstrumentowana przy udziale kompozytora, drugą Fitelberg przeinstrumentował samodzielnie na jego życzenie (1936)

Fitelberg samodzielnie również zinstrumentował: Etiudę b-moll op. 4 nr 3, Trzy fragmenty z poematów Kasprowicza op. 5, Nokturn i tarantellę op. 28, Pieśń Roksany z opery Król Roger (op. 46), Cztery tańce polskie oraz pieśni: op. 13 nr 2 i 4, nr 6 z Pieśni miłosnych Hafiza op. 24, Pieśni kurpiowskie op. 58 nr 1, 3, 5, 7, 9.

Także poemat symfoniczny Karłowicza Epizod na maskaradzie op. 14 został przez niego dokończony i częściowo zinstrumentowany po przedwczesnej śmierci kompozytora.

Fitelberg za warte wzmianki utwory uważał:

1905 - poemat symfoniczny Pieśń o sokole op. 18 według Maksyma Gorkiego 

1907 - II symfonię A-dur op. 20

1913 - Rapsodię polską op. 25

1914 - II rapsodię oraz obraz muzyczny W głębi morza op. 26 na wielką orkiestrę symfoniczną

Inne utwory orkiestrowe:

1902-1903 - Koncert skrzypcowy d-moll op. 13

1904 - I Symfonia e-moll op. 16

1905 - Uwertura op. 14

1906 - Uwertura op. 17

1908 - poemat symfoniczny Protesilaus i Laodamia op. 24

Utwory kameralne:

1894 - Sonata na skrzypce i fortepian a-moll op. 2 (utwór otrzymał nagrodę I.J.Paderewskiego w 1898)

1901 - Trio fortepianowe f-moll op. 10

Romances sans paroles, 2 utwory op. 11 na skrzypce i fortepian: D-dur (1892) i A-dur (1900)

1901 - II Sonata na skrzypce i fortepian F-dur op. 12

Pieśni opp. 19, 21, 22, 23

Dyskografia

Istnieją dwie płyty CD z utworami Grzegorza Fitelberga: Dzieła wszystkie na skrzypce i fortepian (Acte Préalable AP0207; wyd. 2010) oraz Trio fortepianowe op. 10 i pieśni op. 21 i 22 (Acte Préalable AP0287; wyd. 2013)

Istnieją trzy wydane płyty CD z nagraniami dokonanymi przez Fitelberga:

Karłowicz – poematy symf.: Powracające fale op. 9, Stanisław i Anna Oświecimowie op. 10 oraz Epizod na maskaradzie op. 14 (PRCD 109),

Moniuszko Bajka, Noskowski Step op. 66, Fitelberg Pieśń o sokole op. 18, Karłowicz Epizod na maskaradzie op. 14, Lutosławski Mała suita (wersja symfoniczna), Szymanowski: II symfonia op. 19, I koncert skrzypcowy op. 35 (E. Umińska – skrzypce), Cztery fragmenty z baletu Harnasie, Pieśń Roksany z op. Król Roger, Tarantella op. 28 (2 CD, PRCD 184–185); album zdobył Fryderyka 2003 w dziedzinie Album roku muzyka orkiestrowa

kalendarium

1891–1896 – kształcił się w Instytucie Muzycznym w Warszawie

1896 – skrzypek orkiestry Teatru Wielkiego w Warszawie

1898 – zdobył I nagrodę na konkursie w Lipsku

1901 – koncertmistrz (w 2. grupie skrzypków) Filharmonii Warszawskiej

1901 - I nagroda na konkursie w Warszawie

1904/1905 – zadebiutował w Filharmonii Warszawskiej jako dyrygent

1905 – współorganizował z Karolem Szymanowski Spółkę Nakładową Młodych Kompozytorów Polskich

1906 II 6 – dyrygował koncertem Młodej Polski w Warszawie

1906 III 30 - dyrygował koncertem Młodej Polski w Berlinie

1906/1907 – wystąpił kilkakrotnie w filharmonii w Berlinie

1908–1911 i 1924–1934 - dyrygent Filharmonii w Warszawie

1911 IV 7 – w Filharmonii Warszawskiej przedstawił II Symfonie Szymanowskiego

1912 IV 25 i 26 – z orkiestrą Konzertverein wystąpił w Krakowie

1912-1913 – dyrygent Hofoper w Wiedniu

1914–1920 – dyrygent rosyjskich teatrów muzycznych

1914 XI 19 – dyrygował koncertem muzyki polskiej w Piotrogrodzie

1921–1924 – dyrygent Les Ballets Russes

1922 VI 3 – dyrygował prawykonaniem Mawry Strawińskiego w paryskiej Operze

1925 – dał serię koncertów w Teatro Colón w Buenos Aires

1927–1930 – prowadził klasę dyrygentury i orkiestry w Konserwatorium Muzycznym w Warszawie

1927 IV 30 – odznaczony Orderem Krzyża Oficerskiego Polonia Restituta

1929 – wybudował willę w Warszawie

1931 V 5 - Złoty Krzyż Zasługi 

1934-1939 - założył i prowadził w Warszawie Orkiestrę Symfoniczną Polskiego Radia

1936-1939 – koncerty wawelskie

1937 VI 5 – odbył się pierwszy koncert wawelski Wielkiej Orkiestry Polskiego Radia pod jego batutą

1937 – na Wystawie Światowej w Paryżu orkiestra zdobyła złoty medal

1938 - Krzyż Komandorski Orderu Feniksa (Grecja)

1939 XI – opuścił Warszawę

1939–1946 – przebywał za granicą, głównie w USA

1946 X – poprowadził koncert w Krakowie

1947 – otrzymał Order Komandorii z Gwiazdą Polonia Restituta

1947 VIII 1 – został dyrektorem Wielkiej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach

1948 – z Orkiestrą wystąpił w Czechosłowacji

1950–1951 – wykładał w Konserwatorium Muzycznym w Katowicach

1950 – wystąpił z Orkiestrą w Rumunii i na Węgrzech

1950 VI 15 - Order Sztandaru Pracy I klasy

1951 – otrzymał nagrodę państwową I stopnia

źródła:

Markiewicz Leon, Grzegorz Fitelberg (1879 – 1953) Życie i dzieło, Katowice 1995

Adam Neuer: Fitelberg Grzegorz, [w:] Elżbieta Dziębowska: Encyklopedia muzyczna PWM. T. 3: efg część biograficzna. Kraków 1987  

Stanisław Łoza, Czy wiesz kto to jest?, Warszawa 1938

Stanisław Wisłocki: Życie jednego muzyka. Warszawa 2000

Stefan Kisielewski, Abecadło Kisiela, wyd. 1, Warszawa: Oficyna Wydawnicza, 1990 

Anna Świderska, Fitelberg Grzegorz, [w:] Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005