Eugeniusz IV

Gabriele Condulmaro

(1383Wenecja–23lutego1447Rzym)

papież 

rodzina

siostrzeniec papieża Grzegorza XII 

 Pope Eugenius IV., obraz, przed 1568, Galeria Uffizi

biogram

           Eugeniusz IV (Gabriele Condulmer) należał do najwybitniejszych, ale i najbardziej kontrowersyjnych papieży XV wieku. Jako augustianin-eremita łączył działalność duszpasterską z pracą naukową oraz szeroko zakrojoną aktywnością charytatywną. Już we wczesnym okresie kariery kościelnej dał się poznać jako człowiek głęboko religijny, ascetyczny i zaangażowany w reformę życia kościelnego. Jego pozycję w hierarchii umocniło pokrewieństwo z papieżem Grzegorzem XII, którego był siostrzeńcem. Dzięki wsparciu wuja w 1408 roku został mianowany biskupem Sieny i jednocześnie otrzymał godność kardynalską.

           W kolejnych latach pełnił ważne funkcje dyplomatyczne i administracyjne. Z polecenia soboru w Konstancji oraz papieża Marcina V, został wysłany jako legat papieski do Marchii Ankońskiej, gdzie reprezentował interesy Stolicy Apostolskiej i zabiegał o umocnienie jej wpływów w środkowych Włoszech.

          Po wyborze na Stolicę Piotrową stanął wobec licznych problemów politycznych i religijnych. Jednym z pierwszych wyzwań była walka z potężnym rodem Colonnów, od dawna rywalizującym z papiestwem o wpływy w Rzymie. Konflikt ten doprowadził pod koniec 1431 roku do wybuchu powstania w Rzymie i Marchii Ankońskiej, zmuszając papieża do czasowego opuszczenia Wiecznego Miasta.

           Najważniejszym problemem jego pontyfikatu okazały się jednak relacje z Soborem Bazylejskim. Eugeniusz IV początkowo próbował ograniczyć jego znaczenie, zawieszając obrady i dążąc do wzmocnienia papieskiego autorytetu. Spotkało się to jednak ze zdecydowanym oporem uczestników soboru oraz wielu europejskich monarchów. Pod naciskiem kolegium kardynalskiego i władców chrześcijańskich w 1433 roku uznał legalność zgromadzenia i zatwierdził jego postanowienia. Konflikt nie został jednak zażegnany. Cztery lata później papież, wbrew stanowisku większości ojców soborowych, przeniósł obrady najpierw do Ferrary, a następnie do Florencji. Decyzja ta doprowadziła do rozłamu w Kościele zachodnim. Pozostający w Bazylei uczestnicy soboru ogłosili wyższość soboru nad papieżem, zdetronizowali Eugeniusza IV i w 1439 roku wybrali antypapieża Feliksa V. Wydarzenia te przeszły do historii jako tzw. schizma bazylejska i były ostatnim wielkim starciem zwolenników koncyliaryzmu z obrońcami papieskiego prymatu.

             Pomimo tych trudności pontyfikat Eugeniusza IV przyniósł znaczące sukcesy na polu jednoczenia chrześcijaństwa. W 1439 roku podczas soboru florenckiego zawarto unię między Kościołem katolickim a Kościołem bizantyjskim, znaną jako unia florencka. Chociaż w praktyce nie przetrwała ona długo, stanowiła ważny krok w dialogu między Wschodem a Zachodem. W następnych latach papież doprowadził również do zawarcia podobnych unii z Ormianami, Koptami oraz Syryjczykami, dążąc do odbudowy jedności chrześcijaństwa pod zwierzchnictwem Rzymu.

            Zawarcie unii z Bizancjum miało także wymiar polityczny. W zamian za pomoc Kościoła zachodniego cesarz bizantyjski oczekiwał wsparcia militarnego przeciwko ekspansji tureckiej. Eugeniusz IV aktywnie zabiegał o organizację krucjaty przeciw Osmanom. Dzięki jego staraniom doszło do wyprawy krzyżowej pod wodzą króla Polski i Węgier Władysława III Warneńczyka. Nadzieje na powstrzymanie Turków zakończyły się jednak katastrofą pod Warną w 1444 roku, gdzie młody monarcha poległ na polu bitwy.

            W polityce europejskiej Eugeniusz IV starał się prowadzić działania oparte na kompromisie. Szczególnie widoczne było to w jego relacjach z państwami niemieckimi, wobec których unikał otwartej konfrontacji. Bezskutecznie próbował także mediować w trakcie wojny stuletniej między Francją a Anglią, podejmując w 1435 roku inicjatywę pokojową.

             Znacznie trudniejsze były stosunki z Francją. W czasie negocjacji dotyczących konkordatu władcy francuscy wysunęli postulat ponownego przeniesienia siedziby papieskiej do Awinionu. W okresie schizmy bazylejskiej Francja ogłosiła neutralność, przyjmując tzw. sankcję pragmatyczną z Bourges (1438), która wzmacniała niezależność Kościoła francuskiego. Eugeniusz IV nie uznał tego aktu i rozpoczął nowe negocjacje, starając się zapobiec oficjalnemu poparciu Francji dla antypapieża Feliksa V. Działania te okazały się skuteczne i pozwoliły ograniczyć skalę rozłamu.

             Papież znany był również jako gorliwy reformator. Zdecydowanie zwalczał symonię, czyli handel godnościami kościelnymi, oraz nepotyzm. Podejmował wysiłki na rzecz odnowy życia zakonnego i diecezjalnego, dążąc do podniesienia poziomu moralnego duchowieństwa. Szczególną troską otaczał instytucje charytatywne i szpitale, wspierając rozwój opieki nad chorymi i ubogimi. Sam prowadził życie skromne i ascetyczne, dając przykład osobistej dyscypliny religijnej.

             Istotne miejsce w jego polityce zajmowały również relacje z Królestwem Polskim. Dążąc do pozyskania Polski dla swojej polityki kościelnej, wyniósł do godności kardynalskiej trzech wybitnych przedstawicieli polskiego duchowieństwa: biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego, prymasa Wincentego Kota oraz metropolitę kijowskiego Izydora. Mimo tych gestów polski Kościół zachował ostrożność wobec konfliktu między papieżem a soborem. Na synodzie w Łęczycy w 1441 roku ogłoszono neutralność wobec sporu, unikając jednoznacznego opowiedzenia się po którejkolwiek ze stron.

             Pontyfikat Eugeniusza IV przypadł na jeden z najbardziej burzliwych okresów w dziejach Kościoła późnego średniowiecza. Był on zarazem obrońcą papieskiego autorytetu, promotorem reform religijnych, inicjatorem prób pojednania z Kościołami wschodnimi oraz aktywnym uczestnikiem polityki europejskiej. Jego działania przyczyniły się do ostatecznego przezwyciężenia ruchu koncyliarystycznego i umocnienia pozycji papiestwa u schyłku średniowiecza.

kalendarium

1408V12 - mianowany kardynałem–prezbiterem
1420 – legat w Marchii Ankony
1423/1424 – legat w Bolonii
1431III3 – wybrany papieżem
1431VII23 – otworzył sobór w Bazylei
1432 – potwierdził posiadłości i przywileje bożogrobców w Miechowie
1434 – pośredniczył w sporze między litewskimi książętami Świdrygiełłą i Zygmuntem
1437IX18 – przeniósł obrady soboru do Ferrary
1441 - potwierdził posiadłości i przywileje norbertanów w Brzesku Nowym

źródła:

Paweł Janowski, Laetentur caeli, bulla papieża Eugeniusza IV z 6 lipca 1439 roku,[w:] Encyklopedia Katolicka, Lublin 2004

Michał Gryczyński, Poczet papieży, Poznań 2006

Bolesław Kumor, Eugeniusz IV, [w:] Encyklopedia katolicka t.1-5, Lublin 1989