Elżbieta Bośniaczka
(około 1340 – 15 stycznia 1387 Nowy Grod, nad Adriatykiem)
królowa węgierska i tytularna królowa polska
rodzina
jedyna córka Stefana Kotromanicia, bana Bośni i Elżbiety Kujawskiej, córki Kazimierza III, księcia gniewkowskiego
żona Ludwika Węgierskiego, urodziła 4 córki: Marię, Katarzynę, zaręczona z Ludwikiem, księciem Orleanu; Marię, żona Zygmunta Luksemburczyka, królowa Węgier; i Jadwigę, żona Władysława Jagiełły, królowa Polski
biogram
Jako młoda księżniczka została sprowadzona na dwór swojej wpływowej krewnej, królowej Elżbiety Łokietkówny. Tam jej niezwykła uroda i wdzięk zwróciły uwagę kuzyna, Ludwika Andegaweńskiego, króla Węgier. Władca postanowił poślubić Elżbietę, jednak ze względu na istniejące między nimi pokrewieństwo w czwartym stopniu konieczne było uzyskanie specjalnej dyspensy papieskiej, o którą zwrócono się do papieża Innocentego VI. Doszło do zawarcia małżeństwa, które umocniło pozycję dynastii Andegawenów w Europie Środkowej.
Po śmierci Kazimierza Wielkiego Ludwik, zgodnie z postanowieniami układu sukcesyjnego zawartego w Budzie, objął również tron polski. Elżbieta pozostała jednak na Węgrzech, nie uczestnicząc bezpośrednio w sprawowaniu władzy w Polsce, choć oficjalnie posługiwała się tytułem królowej Polski. Decydujący wpływ na losy monarchii uzyskała po śmierci swojej teściowej, Elżbiety Łokietkówny, a następnie po zgonie Ludwika Węgierskiego w 1382 roku. Jako matka niepełnoletnich córek i regentka przejęła faktyczną władzę w państwie. Wkrótce dokonała istotnych zmian w planach sukcesyjnych. Postanowiła, że starsza córka Maria obejmie tron węgierski, natomiast młodsza Jadwiga zostanie przeznaczona na tron polski. Jednocześnie podjęła próbę zerwania wcześniej zawartych układów małżeńskich: zaręczyn Marii z Zygmuntem Luksemburskim oraz Jadwigi z Wilhelmem Habsburgiem. O ile w przypadku Jadwigi działania te okazały się skuteczne, o tyle w odniesieniu do Zygmunta nie przyniosły trwałego rezultatu.
Decyzje te wywołały poważny kryzys polityczny na Węgrzech. Część możnych wystąpiła przeciwko regentce i królowej Marii, doprowadzając do ich detronizacji. W tej sytuacji koronę węgierską powierzono Karolowi III z Durazzo, królowi Neapolu i najstarszemu żyjącemu przedstawicielowi dynastii andegaweńskiej. Nowy monarcha nie utrzymał się jednak długo przy władzy. W wyniku spisku zorganizowanego przez Elżbietę Bośniaczkę przy współudziale wpływowego palatyna Mikołaja Garai Karol został zamordowany. Po jego śmierci Elżbieta wraz z córką Marią ponownie objęły rządy w państwie, jednak kraj pozostawał pogrążony w konflikcie wewnętrznym. Szczególne zagrożenie stanowili chorwaccy zwolennicy zamordowanego władcy, dążący do zemsty i odzyskania wpływów.
W obawie przed ich działaniami regentka wraz z córką schroniła się w posiadłościach Garai na południu Węgier. Nie zapewniło im to jednak bezpieczeństwa. Wkrótce zostały zaatakowane przez przeciwników politycznych, pojmane i uwięzione w zamku Nowy Gród nad Adriatykiem. W czasie niewoli Elżbieta bezskutecznie oczekiwała pomocy ze strony swojego zięcia, Zygmunta Luksemburskiego, który bardziej niż losem teściowej zainteresowany był zdobyciem korony węgierskiej dla siebie. Tragiczny finał nastąpił w 1387 roku. Elżbieta Bośniaczka została uduszona przez swoich strażników na oczach córki Marii. Jej śmierć należała do najbardziej dramatycznych wydarzeń w historii późnośredniowiecznych Węgier i symbolizowała brutalność walk dynastycznych tamtej epoki.
Po śmierci została pochowana w Székesfehérvárze, tradycyjnej nekropolii królów węgierskich. Mimo kontrowersji związanych z jej polityką pozostaje jedną z najważniejszych kobiet w dziejach średniowiecznej monarchii węgierskiej, odgrywając kluczową rolę w wydarzeniach, które doprowadziły do objęcia tronu polskiego przez Jadwigę Andegaweńską i ukształtowały losy Europy Środkowej u schyłku XIV wieku.
kalendarium
1343 - zmarła Elżbieta Kujawska, matka Elżbiety
1350 - przybyła do Budy na dwór Elżbiety Łokietkówny
1353 VI 20 - poślubiła Ludwika Węgierskiego
1353 VIII 31 - papież Innocenty VI wydał zgodę na ten związek
1355 - został zawarty układ budzyński w sprawie następstwa Andegawenów w Polsce
1360 - Elżbieta zbliżyła się do brata matki, Władysława Białego, księcia gniewkowskiego
1365 - urodziła Marię, żyjącą tylko kilka miesięcy
1370 - urodziła Katarzynę
1370 XI 5 - zmarł Kazimierz Wielki
1370 XI 17 - Ludwik koronuje się w Krakowie na króla Polski pod nieobecność żony
1371 - urodziła Katarzynę
1374 - urodziła Jadwigę
1375 IV 14 - został zawarty układ małżeński w Brnie Marii, córki Elżbiety, z Zygmuntem Luksemburgiem
1378 VIII 18 - został zawarty układ małżeński w Hainburgu Jadwigi, córki Elżbiety, z Wilhelmem Habsburgiem
1379 VIII - początek zjazdu w Koszycach, który uznał jako przyszłą królową Polski córkę Elżbiety wyznaczoną przez Andegawenów
1380 XII 29 - śmierć Elżbiety Łokietkówny
1382 VIII 10 - śmierć Ludwika Węgierskiego w Tyrnawie
1383 II 26 - pod naciskiem możnych polskich i węgierskich posłowie Elżbiety ogłaszają w Sieradzu, że przeznaczyła ona na tron polski córkę Jadwigę i wyraziła zgodę na jej ślub z Władysławem Jagiełłą
1384 X - wyjazd Jadwigi do Polski
1385 - wiosną Elżbieta zrywa zaręczyny swej córki Marii z Zygmuntem Luksemburskim
1385 X - Elżbieta wydaje w Bratysławie Marię oblegającemu gród Luksemburgowi
1385 XII 3 - Karol Durazzo koronuje się na króla Węgier
1386 II - Elżbieta odzyskała władzę i doprowadziła do zgładzenia Karola Durazzo
1386 VII 25 - uwięzienie Elżbiety i jej córki Marii przez Chorwatów
źródła
Rudzki Edward, Polskie królowe, (tom 1), Warszawa 1985
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Włodzimierz Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959
Stanisław A. Sroka, Genealogia Andegawenów węgierskich, Kraków 1999