Stanisław Wojciech Eljasz-Radzikowski
(21 kwietnia 1869 Kraków – 19 czerwca 1935 Kraków)
lekarz, malarz, działacz tatrzański
rodzina
z rodziny Eljaszów
syn Walerego Jana Kantego i Natalii Zofii Nycz
w najmłodszych latach używał nazwiska pojedynczego Eljasz (nie Eliasz ), potem stale podwójnego
biogram
W Krakowie uczęszczał do renomowanego Gimnazjum św. Anny, jednej z najlepszych szkół średnich w Galicji. Szczególne znaczenie miało dla niego środowisko szkolne także dlatego, że jego ojciec był tam nauczycielem rysunku. Wśród kolegów szkolnych znalazły się późniejsze wybitne postacie polskiej kultury i nauki, m.in. Józef Mehoffer, Stanisław Estreicher oraz Stanisław Wyspiański. Zwłaszcza z Wyspiańskim utrzymywał bliskie relacje także w późniejszych latach, pozostając częścią krakowskiego środowiska intelektualnego i artystycznego.
Po ukończeniu szkoły średniej podjął studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim, zwieńczone uzyskaniem stopnia doktora medycyny. Wkrótce po studiach związał się zawodowo z Zakopanem, gdzie przez pewien czas pełnił funkcję lekarza klimatycznego, opiekując się kuracjuszami przybywającymi do rozwijającego się uzdrowiska. Następnie prowadził tam prywatną praktykę lekarską, po czym objął stanowisko asystenta w klinice lekarskiej Uniwersytetu Lwowskiego. Równolegle zajmował się działalnością naukową, publikując artykuły i opracowania z zakresu medycyny.
W czasie I wojny światowej służył jako lekarz w armii austro-węgierskiej, wykorzystując swoje doświadczenie zawodowe do opieki nad rannymi i chorymi żołnierzami. Po zakończeniu działań wojennych powrócił do swoich zainteresowań naukowych i krajoznawczych.
Szczególne miejsce w jego życiu zajmowały Tatry i Podhale. Był gorącym zwolennikiem oraz propagatorem stylu zakopiańskiego, a także jednym z najwybitniejszych badaczy dziejów, kultury i geografii regionu tatrzańskiego. Publikował liczne rozprawy, artykuły i szkice poświęcone Tatrom, które często sam ilustrował, łącząc wiedzę naukową z talentem rysunkowym odziedziczonym po rodzinie. Współpracował z ojcem przy opracowywaniu przewodników po Tatrach, przyczyniając się do popularyzacji turystyki górskiej wśród Polaków. Jego zasługą było również wytyczanie i własnoręczne znakowanie pierwszych szlaków turystycznych w Tatrach. Działalność ta miała pionierski charakter i odegrała istotną rolę w rozwoju zorganizowanej turystyki górskiej. Dzięki jego inicjatywom góry stawały się coraz bardziej dostępne dla odwiedzających, a zarazem lepiej poznane pod względem przyrodniczym i historycznym.
Swoje teksty publikował na łamach licznych czasopism krajoznawczych, naukowych i regionalnych, m.in. „Przeglądu Zakopiańskiego”, „Ludu”, „Pamiętnika Towarzystwa Tatrzańskiego”, „Tygodnika Ilustrowanego”, „Naszego Kraju”, „Krzesanicy” oraz wydawanego na Spiszu „Zipser Bote”. Jego publikacje stanowiły ważny wkład w rozwój polskiej tatrologii, etnografii i regionalistyki.
Po I wojnie światowej zaangażował się także w działalność polityczną związaną ze sporami granicznymi o Spisz, Orawę, Czadeckie i Podhale. Był aktywnym członkiem Komitetu Narodowego Obrony tych ziem, a z własnej inicjatywy zorganizował tzw. Konfederację Chochołowską, ogłaszając się jej przywódcą. Przedsięwzięcie to nie przyniosło jednak oczekiwanych rezultatów politycznych. Niepowodzenie oraz narastające konflikty doprowadziły go do poważnego załamania nerwowego, po którym wycofał się niemal całkowicie z działalności związanej z Tatrami i życiem publicznym.
Ostatnie lata spędził w Krakowie. Był wówczas postacią znaną, lecz zarazem coraz bardziej odizolowaną od otoczenia. Współcześni wspominali jego ekscentryczne zachowania i niekonwencjonalny styl życia. Cierpiał na pogłębiającą się mizantropię, a jego sytuacja materialna stopniowo się pogarszała. Zmarł w samotności i ubóstwie. Mimo tragicznego zakończenia życia pozostawił po sobie znaczący dorobek naukowy i krajoznawczy. Na przełomie XIX i XX wieku uchodził za jednego z najwybitniejszych znawców Tatr, Podhala i ich historii. Jego publikacje, przewodniki, opracowania historyczne i etnograficzne do dziś stanowią cenne źródło wiedzy dla badaczy regionu. Jest zaliczany do grona najwybitniejszych polskich tatrologów, którzy przyczynili się do poznania, ochrony i popularyzacji Tatr.
wybrane prace:
1891, 1896, 1900 - Pogląd na Tatry
1893, 1894 - Tatry Bielskie
1897 - Polscy Górale tatrzańscy, czyli Podhale i Tatry na początku wieku XIX, „Lud”
1900 - Styl zakopiański, „Lud”
1901 – wydał (z własną przedmową) pracę G. L. Gomme’a
1901-1902 - Zakopane przed stu laty
1902 - Góry srebrne w Tatrzech otwarte R.P. 1502 (Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego)
1904 - Powstanie chochołowskie w roku 1846
kalendarium
1869 - przywieziony do Zakopanego przez rodziców po raz pierwszy, gdy miał zaledwie trzy miesiące
1887-1905 - pracował społecznie w zarządzie Towarzystwa Tatrzańskiego
1893 – po studiach medycznych uzyskał doktorat
1894 VI 1 – 1896 VII 31 - lekarz klimatyczny w Zakopanem
1895-1914 - ogłosił szereg prac i artykułów z zakresu medycyny i dziedzin pokrewnych
1896 VIII – 1897 V - praktykował w Zakopanem prywatnie
1897 VI - 1905 - asystent kliniki lekarskiej Uniwersytetu Lwowskiego
1905 - wskutek załamania nerwowego i uporczywej bezsenności był na kuracji w prywatnym zakładzie leczniczym we Lwowie
1906 - podjął na nowo żywą działalność pisarską i naukową
1918-1920 - w związku ze sporami o granicę był aktywny w Komitecie Narodowym Obrony Spisza, Orawy, Czadeckiego i Podhala
1919 - zorganizował Konfederację Chochołowską
źródła:
Eljasz Stanisław (1869-1935) lekarz, badacz Tatr, [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 6: Dunin Rodryg – Firlej Henryk, Kraków 1948
Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, t. 2, D-G, Wrocław 1975
Jan Reychman, Peleryna, ciupaga i znak tajemny, Kraków 1976
Radwańska-Paryska Z., Paryski W.H., Wielka encyklopedia tatrzańska, Poronin 1995