Jan Stanisław Ekier
(29 sierpnia 1913 Kraków – 15 sierpnia 2014 Warszawa)
pianista, kompozytor, pedagog, redaktor
rodzina
syn Stanisława (1880-1930), kompozytora muzyki tanecznej i wodewilów, i Janiny z domu Pileska
Jan Ekier oraz Jan Ekier z siostrą Halina
jego siostra Halina (1915–1962) była pianistką, docentem Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Krakowie
w 1941 roku poślubił Danutę Szaflarską, aktorkę, mieli córkę Marię, projektantka, ilustratorka i autorka książek dla dzieci
drugą żoną była Maria (1923-2007) z domu Hanus, dzieci: Stanisław i Jakub, poeta, tłumacz i eseista
biogram
Naukę gry na fortepianie rozpoczął już jako sześciolatek. Pierwsze lekcje pobierał prywatnie u Olgi Stolfowej, uznawanej za jedną z najwybitniejszych nauczycielek muzyki w Krakowie. Następnie kształcił się w Szkole Muzycznej im. Władysława Żeleńskiego, gdzie kontynuował naukę pod kierunkiem swojej dotychczasowej pedagog. Równocześnie rozwijał zainteresowania kompozytorskie, uczęszczając na lekcje kompozycji prowadzone przez księdza Bernardina Rizziego.
Po ukończeniu edukacji muzycznej podjął studia muzykologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie jego nauczycielem był wybitny muzykolog Zdzisław Jachimecki. Następnie kontynuował naukę w Konserwatorium Warszawskim. Studiował tam grę fortepianową w klasie Zbigniewa Drzewieckiego, jednego z najwybitniejszych polskich pedagogów pianistycznych, a kompozycję pod kierunkiem Kazimierza Sikorskiego. Doskonalił także umiejętności organowe u Bronisława Rutkowskiego.
Ważnym momentem w jego karierze artystycznej było zdobycie VIII nagrody podczas III Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Sukces ten otworzył mu drogę do intensywnej działalności koncertowej. W kolejnych latach występował na estradach wielu krajów Europy, a także w Ameryce Południowej i Japonii. Był uczestnikiem koncertów organizowanych przez Organizację Ruchu Muzycznego, której celem było upowszechnianie kultury muzycznej poza największymi ośrodkami miejskimi. Wielokrotnie występował również jako solista Orkiestry Filharmonii Narodowej podczas jej zagranicznych tournée.
W repertuarze artysty szczególne miejsce zajmowała twórczość Fryderyka Chopina, którego dzieła wykonywał z wyjątkowym powodzeniem, w tym oba koncerty fortepianowe. Chętnie sięgał także po utwory Jana Sebastiana Bacha, Karola Szymanowskiego oraz Sergiusza Prokofiewa, prezentując szeroki zakres zainteresowań stylistycznych.
Karierę koncertową rozpoczął niezwykle wcześnie, już w wieku sześciu lat. Podczas II wojny światowej nie przerwał działalności artystycznej – występował w kawiarniach artystycznych, brał udział w tajnych koncertach organizowanych w Warszawie i Krakowie, a także koncertował dla żołnierzy oraz ludności cywilnej w czasie Powstania Warszawskiego. W okresie wojennym dał około trzydziestu występów. Po zakończeniu wojny kontynuował intensywną działalność koncertową zarówno w kraju, jak i za granicą.
Równolegle z karierą wykonawczą zajmował się pedagogiką muzyczną. Już od dwunastego roku życia udzielał pierwszych lekcji gry na fortepianie, a działalność dydaktyczną prowadził przez całe życie, kształcąc kolejne pokolenia pianistów i muzyków. Dzięki połączeniu talentu wykonawczego, działalności pedagogicznej i szerokiej aktywności koncertowej należał do grona najważniejszych polskich pianistów swojego pokolenia.
Po zakończeniu II wojny światowej związał swoją działalność pedagogiczną z Państwową Wyższą Szkołą Muzyczną w Warszawie, gdzie objął stanowisko profesora fortepianu. Należał do grona najwybitniejszych polskich pedagogów pianistycznych, a jego klasa cieszyła się dużym prestiżem zarówno w kraju, jak i za granicą. Prowadził również liczne kursy mistrzowskie dla pianistów w ważnych ośrodkach muzycznych Europy, Ameryki Południowej i Azji, między innymi w Annecy, Hamburgu, Bonn, Kolonii, Darmstadt, Mannheimie, São Paulo oraz Tokio.
Wśród jego uczniów znalazło się wielu późniejszych laureatów konkursów i cenionych artystów, takich jak Bronisława Kawalla, Piotr Paleczny, Alicja Paleta-Bugaj czy Yuko Kawai. W trakcie wieloletniej pracy dydaktycznej doprowadził do dyplomu około siedemdziesięciu studentów. Jego autorytet w środowisku muzycznym sprawiał, że wielokrotnie zapraszano go do pracy w jury najważniejszych międzynarodowych konkursów pianistycznych.
Znaczącą część swojej aktywności poświęcił również działalności edytorskiej. W pierwszych latach powojennych wszedł w skład zespołu redakcyjnego „Biblioteki Pedagogicznej” Polskiego Wydawnictwa Muzycznego, współpracując z wybitnymi pianistami i pedagogami, takimi jak Zbigniew Drzewiecki, Józef Hofmann, Stanisław Szpinalski, Henryk Sztompka i Bolesław Woytowicz. W ramach tej działalności przygotowywał materiały dydaktyczne oraz edycje utworów przeznaczonych do nauki gry fortepianowej. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmowały opracowania dzieł Jana Sebastiana Bacha. Opublikował własne edycje takich utworów, jak Inwencje, Suity francuskie, Suity angielskie, Koncert włoski oraz Chromatyczna fantazja i fuga. Wydania te zyskały uznanie dzięki połączeniu wysokiego poziomu naukowego z praktycznym podejściem do zagadnień wykonawczych.
Najważniejszym przedsięwzięciem edytorskim jego życia było jednak kierowanie pracami nad Wydaniem Narodowym Dzieł Fryderyka Chopina. Jako redaktor naczelny tego monumentalnego projektu dążył do przygotowania krytycznej edycji wszystkich kompozycji Chopina zgodnej z intencjami kompozytora i opierającej się na najwierniejszym odczytaniu źródeł. Wydanie Narodowe stało się jednym z najważniejszych osiągnięć współczesnej chopinologii i do dziś pozostaje podstawowym punktem odniesienia dla pianistów, pedagogów i badaczy twórczości Fryderyka Chopina na całym świecie.
Mamy dług wobec Chopina. Jego muzyka pozwalała nam przetrwać najgorsze chwile, a w okresach nadziei rozsławia kulturę polską w świecie. Jesteśmy to winni twórcy, by przedstawić jego dzieło w zamierzonej przez niego postaci – tak profesor przekonywał do rozpoczęcia prac nad Wydaniem Narodowym. Gdy zaczynaliśmy pracę nad Wydaniem Narodowym, Jerzy Waldorff żartował złośliwie, że zajmie nam to 450 lat – mówił profesor Ekier w rozmowie z Anną Skulską przeprowadzoną w 2010 roku – na szczęście uporaliśmy się z zadaniem dużo szybciej. Dodam, że bardzo pomógł nam rozwój technologii. Dzięki internetowi możemy dziś na przykład obejrzeć znakomitą reprodukcję pierwodruku na drugim końcu świata.
Za swą pracę w wydawnictwie otrzymał m.in. Nagrodę Chopinowską i nagrodę specjalną Ministra Kultury. Współpracował także z Universal Edition przy redakcji dzieł (Impromptus 1977, Scherzi 1979, Nocturnes Fryderyka Chopina w serii «Wiener Urtext Edition» 1980). Tematyce chopinowskiej poświęcił szereg publikacji. Wielokrotnie nagradzany za wybitne osiągnięcia artystyczne i naukowe.
Pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera e-5-2).
wybrane prace:
kompozycje:
1932 - Dwa preludia na fortepian
1933 - Humoreska na fortepian
1933 - Straszak balet dziecięcy
1933 - Śmierć fauna obrazek sceniczny
1933 - Dwa mazurki na fortepian
1933 - Kołysanka na fortepian odznaczony
1934 - Tempo dnia balet
1935 - Toccata na fortepian
1935 - Mazurek na fortepian
1935 - Suita góralska (wersja I) na orkiestrę kameralną
1936 - Krakowiak na fortepian
1937 - Suita góralska (wersja II) na orkiestrę symfoniczną
1937 - Wariacje i fuga na kwartet smyczkowy
1938 - Taniec góralski na fortepian
1942 – Szturmówka na głos i fortepian
1943 – Na nowe drogi – Uderzenie na głos i fortepian
1943 – Janka na głos i fortepian
1944 – Psalm wielkanocny na alt i fortepian
1947 – Dwadzieścia kolęd na fortepian
1949 - Kolorowe melodie na fortepian
1949 - Koncert fortepianowy
1951 - Kolorowe melodie na chór mieszany i orkiestrę symfoniczną
1956 – muzyka do filmu animowanego Dwie Dorotki
publikacje:
1936 – J. Ekier, Moje najgłębsze wzruszenie muzyczne, „Muzyka” 1936, z. 1/6
1947 – J. Ekier, Jeszcze o Festiwalu w Pradze, „Ruch Muzyczny” 1947 nr 17
1948 – J. Ekier, Nowa pozycja, „Ruch Muzyczny” 1948 nr 11, J. Ekier, Wiosna w Pradze, „Ruch Muzyczny” 1948 nr 13/14
1949 – J. Ekier, Czym jest dla mnie Chopin?, „Ruch Muzyczny” 1949 nr 5/6
1950 – J. Ekier, W dwóchsetną rocznicę śmierci Johanna Sebastiana Bacha, „Muzyka” 1950 nr 2
1952 – J. Ekier, Zagadnienie opracowań akompaniamentów orkiestrowych koncertów fortepianowych Fryderyka Chopina, „Muzyka” 1952 nr 3/4
1954 – J. Ekier, J. S. Bacha Inwencje dwugłosowe w wydaniu PWM, „Muzyka” 1954 nr 3/4
1960 – J. Ekier, Le probleme d’authenticité de six oeuvres de Chopin, „The Book of the First International Musicological Congress devoted to the works of. F. Chopin: 16-22.02.1960”. J. Ekier, Nationalupplagen av Chopins verk. „Musikrevy” 1960 nr 6. J. Ekier, Chopin – Wydanie Narodowe. Prospekt, Kraków 1960
1964 – J. Ekier, O Wydaniu Narodowym Dzieł Fryderyka Chopina, „Polska” 1964 nr 10
1966 – J. Ekier, Chopin jako pedagog, Zeszyty Naukowe PWSM w Warszawie 1966 nr 1
1968 – J. Ekier, The National Edition of the Works of Frédéric Chopin. Fr. Chopins werke Nationalausgabe, „Polnische Musik” 1968 nr 1
1969 – W. Waliszewska, M. Münz, J. Ekier, Niezwykła nauczycielka muzyki. O Oldze Stolfowej, „Ruch Muzyczny” 1969, nr 19
1970 – Fryderyk Chopin. Ballady – Komentarze źródłowe. Opracował Jan Ekier, Kraków
1972 – Jan Ekier odpowiada na pytania Ruchu Muzycznego, „Ruch Muzyczny” 1972 nr 17
1974 – J. Ekier, Chopin jako pedagog, „Ruch Muzyczny” 1974 nr 10 i 11. J. Ekier, Przed IX Konkursem Chopinowskim, „Trybuna Ludu” 1974 nr 41. J. Ekier, Opinia, „Ruch Muzyczny” 1974 nr 15. J. Ekier, The purpose, scope and character of the national edition, „Polish Music” 1974 nr 3. J. Ekier, Wstęp do Wydania Narodowego Dzieł Fryderyka Chopina. Cz. I – Zagadnienia edytorskie, Kraków
1978 – J. Ekier, Das Impromptu cis-moll (op. 66) von Frédéric Chopin, „Neue Zesischrift für Musik” 1978 nr 3
1980 – J. Ekier, Grać Chopina, „Kultura” 1980 nr 8 i nr 9
1983 – J. Ekier, Problemes d’intrerptrétation des oeuvres de Chopin, „Polish Art Studies” 1983 vol. 4
1985 – J. Ekier, Fair play, „Radar” 1985 nr 40. J. Ekier, Nie zgubić muzyki. Przed XI Konkursem Chopinowskim, „Rzeczpospolita” 1985 nr 75
1986 – J. Ekier, Jak grał Chopin?, „Rocznik Chopinowski” 1986 nr 20; J. Ekier, Zagadnienia pianistyki związane z wyższą warszawską Uczelnią Muzyczną. Materiały z sesji naukowej w 175-lecie Akademii Muzycznej im. F. Chopina w Warszawie. Zeszyt Naukowy AMFC 1986 nr 20; J. Ekier, Szturmówka, [w:] Opowieść o piosence. Wspomnienia o piosence z czasów wojny, Warszawa
1988 – J. Ekier, Ostateczny tekst czy ostateczne teksty Chopina? Zagadnienie wariantów, „Rocznik Chopinowski” 1988 nr 20; 1988 – J. Ekier, Historia i teoria interpretacji pianistycznej dzieł Chopina. Dyskusja okrągłego stołu, „Rocznik Chopinowski” 1988 nr 20
1994 – J. Ekier, Frederick Chopin: how did he play?, „Chopin Studies” 1994 nr 4. J. Ekier, The final texst of Chopin? The problem of variants, „Chopin Studies” 1994 nr 4
1996 – J. Ekier, Julian Fontana jako wydawca 'Oeuvres posthumes' Chopina: z zagadnień wydawania utworów pośmiertnych Fryderyka Chopina, „Rocznik Chopinowski” 1996/97 nr 22/23
1999 – J. Ekier, Koncepcja edytorska 'Wydania Narodowego Dzieł Fryderyka Chopina', [w:] Dzieło Chopina jako źródło inspiracji wykonawczych
2003 – J. Ekier, The reconstruction of the works of Chopin, [w:] Chopin’s work. His inspirations and creative process in the light of the sources
2005 – J. Ekier, Four communiqués on the work of the National Edition, [w:] Chopin in Performance: History, Theory, Practice, Warsaw
2006 – J. Ekier, Adolf Gutmann: the Second „Great” Copyist of Chopin’s Works, [w:] Chopin in Paris. The 1830s, Warsaw
2012 – Wstęp do Wydania Narodowego Dzieł Fryderyka Chopina. Cz. II. Zagadnienia wykonawcze. Współpraca Paweł Kamiński, Warszawa
2013 – Jan Ekier, Słowo wstępne, [w:] Ewa Sławińska-Dahlig, Adolphe Gutmann. Ulubiony uczeń Chopina, Warszawa
kalendarium
1919-1933 - uczeń O. Stolfowej
1932-1934 - studiował muzykologię na Uniwersytecie Jagiellońskim
1933/1934 – uczył solfeżu w Szkole Muzycznej im. W. Żeleńskiego w Krakowie
1934-1939 - kontynuował studia w Konserwatorium Warszawskim
1937 - laureat VIII nagrody na III Międzynarodowym Konkursie Pianistycznym im. Fryderyka Chopina w Warszawie
1940-1941 - uczył się gry na organach u Bronisława Rutkowskiego
1945–1946 - członek prezydium Związku Kompozytorów Polskich (ZKP)
1945-1946 - należał do członków założycieli reaktywowanego Związku Zawodowego Muzyków RP, sekretarz zarządu głównego oraz SPAM
1946–1947 - sekretarz zarządu głównego ZKP
1946-1947 - nauczał pianistyki w Państwowej Średniej Szkole Muzycznej w Lublinie
1947-1948 - rektor PWSM w Sopocie
1949, 1960, 1965, 1970, 1975, 1980, 1985, 1990, 1995 – juror Konkursów Chopinowskich
1950 - Państwowa Nagroda Artystyczna I stopnia (zespołowa) za przygotowanie kandydatów do IV Międzynarodowego Konkursu im. Chopina
1952 VII 22 – Złoty Krzyż Zasługi
1953 - profesor fortepianu w PWSM w Warszawie
1955–1961 i 1972–1976 - członek zarządu i rady naukowej TIFC
1955 I 19 – Medal 10-lecia Polski Ludowej
1955 VII 11 – Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
1956 - juror międzynarodowego konkursu w Budapeszcie
1959 - redaktor naczelny Wydania Narodowego Dzieł Fryderyka Chopina
1960 – Order Sztandaru Pracy II klasy
od 1960 - wykładał na kursach mistrzowskich dla pianistów w Annecy, Hamburgu, Bonn, Kolonii, Darmstadcie, Mannheimie, São Paulo, Tokio i innych
1962–1969 - wykładał w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Krakowie
1964, 1974 - Nagroda I stopnia Ministra Kultury i Sztuki
1964-2000 - kierownik Katedry Fortepianu w Akademii Muzycznej im. F. Chopina w Warszawie
1964 - juror międzynarodowego konkursu w Lipsku
1967 - juror międzynarodowego konkursu w Paryżu
1971, 1973 - juror międzynarodowego konkursu w Terni
1973 - juror międzynarodowego konkursu w Pradze
1975, 1977 - juror międzynarodowego konkursu w Bolzano
1975, 1986 - juror międzynarodowego konkursu w Genewie
1977 - juror międzynarodowego konkursu w Seregano
1977 - juror międzynarodowego konkursu w Monachium
1980 - juror międzynarodowego konkursu w Monzy
1980 - juror międzynarodowego konkursu w Tel Awiwie
1983 - juror międzynarodowego konkursu w Tokio
1984 – Medal 40-lecia Polski Ludowej
1985 - juror międzynarodowego konkursu w Wiedniu
1985, 1990 i 1995 – przewodniczący Jury Konkursów Chopinowskich
1987 - juror międzynarodowego konkursu w Hamburgu
1987 – nagrał mazurki Chopina
1987 - Odznaka tytułu honorowego „Zasłużony dla Kultury Narodowej”
1989 - juror międzynarodowego konkursu w Fort Worth
1994 – członek PAU
1995 – Doktor honoris causa Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina w Warszawie
1998 - otrzymał Nagrodę Chopinowską
2000 IV 17 – Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski
2000 - przeszedł na emeryturę
2004 – otrzymał nagrodę specjalną Ministra Kultury
2005 IX 9 – Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”
2007 - wyróżniony nagrodą im. Cypriana Kamila Norwida „Dzieło Życia” przyznawaną przez Samorząd Województwa Mazowieckiego
2010 IX 29 – Order Orła Białego
2013 - Złoty Fryderyk za całokształt osiągnięć artystycznych
2013 - Koryfeusz Muzyki Polskiej w kategorii Nagroda Honorowa
źródła:
Ludwik Erhardt: Ekier Jan. [w:] Elżbieta Dziębowska: Encyklopedia muzyczna PWM. T. 3: efg część biograficzna. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1987
Elżbieta Dziębowska: Muzyka w Warszawie podczas okupacji hitlerowskiej [w:] Warszawa lat wojny i okupacji 1939−1944. Zeszyt 2. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972