Franciszek Grzegorz Ignacy Eckstein

Franz Gregor Ignaz Egstein, Egszteyn, Ekstein, Eksztein

(około 1689 Židovice, Morawy – 1741 Lwów)

czeski malarz 

rodzina

pasierb Michaela Vencla Halbaxa

ojciec Sebastiana

biogram

           Franciszek Eckstein był w Polsce prekursorem tzw. malarstwa kwadraturowego i iluzjonistycznego, charakterystycznego dla epoki baroku. Należał do najwybitniejszych malarzy fresków działających w Europie Środkowej w pierwszej połowie XVIII wieku. Pochodził z Moraw i przez pewien czas mieszkał w Brnie. Według przekazu historyka Jana Dlabača naukę malarstwa odbywał w Rzymie dzięki wsparciu cystersów z Welehradu. Pobyt we Włoszech pozwolił mu zetknąć się z najważniejszymi osiągnięciami późnego baroku i sztuki iluzjonistycznej, które później wywarły silny wpływ na jego własną twórczość.

           Po powrocie zamieszkał w Pradze, gdzie doskonalił warsztat w pracowni cenionego malarza Michaela Halbaxa. Następnie osiadł ponownie w Brnie, rozwijając intensywną działalność artystyczną, skoncentrowaną przede wszystkim na malarstwie monumentalnym. Tworzył głównie freski zdobiące wnętrza kościołów i klasztorów na Morawach. W Brnie wykonał m.in. dekoracje w kaplicy loretańskiej przy kościele Minorytów. Jego dzieła pojawiły się także w innych ważnych ośrodkach regionu – stworzył freski na sklepieniach cysterskiego kościoła w Welehradzie, malowidła w świątyniach dominikanów i jezuitów w Opawie oraz dekoracje kościoła na górze Cvilín koło Karniowa.

           Obok realizacji sakralnych wykonywał również dekoracje świeckie. Do najważniejszych należą freski w reprezentacyjnej sali zamku w Miloticach oraz malowidła zdobiące klatkę schodową ratusza w Brnie. Sporadycznie tworzył także obrazy ołtarzowe. Szczególnym przedsięwzięciem była przygotowana przez niego dekoracja kościoła św. Tomasza w Brnie na uroczystości augustiańskie obchodzone 11 marca 1736 roku. Oprawa ta znana jest dziś dzięki sztychom B. Z. Setletzkiego. Artysta działał również na Śląsku, gdzie wykonał freski w kaplicy pałacowej w Krowiarkach.

           Z czasem przybył do Krakowa i podjął pracę przy dekoracji malarskiej kościoła Pijarów pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. W jego pracowni kształcił się późniejszy znany malarz Andrzej Radwański, co świadczy o znaczeniu Ecksteina jako nauczyciela i mistrza młodego pokolenia artystów.

           Po pewnym czasie opuścił Polskę, jednak ponownie pojawił się w Rzeczypospolitej, osiadając we Lwowie. Na zlecenie jezuitów wykonał tam rozbudowany cykl fresków dla kościoła i akademii zakonnej. Na sklepieniu nawy głównej stworzył cztery monumentalne kompozycje: Św. Paweł Apostoł Narodów, Św. Piotr wygłaszający Ewangelię w świątyni, Chrystus wręczający klucze św. Piotrowi oraz Św. Piotr uzdrawiający chromego. Planowana kompozycja Apoteoza św. Ignacego Loyoli, przeznaczona nad chór, została ukończona już po śmierci artysty przez jego syna Sebastiana Ecksteina.

          Wyjątkowe znaczenie mają także freski wykonane przez Franciszka Ecksteina w kaplicy kolegium jezuickiego przy kościele. Stworzył tam iluzjonistyczną kopułę na bębnie z przedstawieniem Św. Ignacego Loyoli odbierającego od papieża Pawła III zatwierdzenie reguły zakonnej. Wśród innych scen znalazły się m.in. Św. Stanisław Kostka oddający się pod opiekę Matki Boskiej, wizerunek fundatorki świątyni Elżbiety Sieniawskiej, medaliony z portretami dobroczyńców klasztoru oraz scena Św. Ignacy Loyola polecający Chrystusowi św. Stanisława Kostkę.

          Twórczość Franciszka Ecksteina wyróżniała się rozmachem kompozycyjnym, mistrzowskim wykorzystaniem iluzji architektonicznej oraz dynamiczną, pełną światła stylistyką charakterystyczną dla późnego baroku. Dzięki działalności na Morawach, Śląsku, w Krakowie i we Lwowie odegrał istotną rolę w rozwoju monumentalnego malarstwa freskowego Europy Środkowej XVIII wieku.

wybrane prace:

1712 - fresk w świątyni w Velehradzie

1725 – fresk w zamku w Miloticach

1727-1733 – dekoracja wnętrza kościoła Pijarów w Krakowie

1732 – fresk Apoteoza cesarza Karola VI w ratuszu w Brnie

1735 – obraz olejny Wniebowzięcie NMP w ołtarzu głównym kościoła Jezuitów w Brnie

1740 – kompozycje w kościele Jezuitów, obecnie cerkwi garnizonowej śś. Apostołów Piotra i Pawła we Lwowie

kalendarium

przed 1709 – mieszkał w Pradze

1711 – osiedlił się w Brnie

1727 IX - 1733 – przebywał w Krakowie

1727-1731 – w jego pracowni kształcił się A. Radwański

przed 1740 – przybył do Lwowa

źródła:

Polski Słownik Biograficzny t. 6, ECKSTEIN Franciszek Grzegorz (ok. 1689-po 1736), malarz

Zuzanna Prószyńska: Eckstein Franciszek Grzegorz Jerzy, [w:] Maurin-Białostocka J. i in.: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, tom II. Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Polska Akademia Nauk, Instytut Sztuki, 1975

Dlabač G. J., Allgemeines historisches Künstler-Lexikon für Böhmen und zum Teil auch für Mähren und Schlesien, Praga 1815

Stanisław Załęski, Jezuici w Polsce, Kraków 1905