Feliks Edmundowicz Dzierżyński
Jacek, Jakub, Franek, Astronom, Józef, Domański
(11 września 1877 Oziembłowo, powiat oszmiański – 20 lipca 1926 Moskwa)
rewolucjonista, polityk, urzędnik
rodzina
z polskiej rodziny szlacheckiej
syn Edmunda (1838-1882), nauczyciela fizyki i matematyki, i Heleny z Januszewskich (1849-1896)
Feliks Dzierżyński (1877-1926), Przewodniczący Czeka-OGPU, data 28 września 1918, źródło RIA Novosti archive, image #6464, http://visualrian.ru/ru/site/gallery/#6464, autor: RIA Novosti / РИА Новости, licencja: Commons:RIA Novosti
rodzeństwo: Aldona (1870-1966), Jadwiga (1871-1949), Wanda (1878-1892), Witold (1867-1868), Stanisław Czesław (1872-1917), Kazimierz (1875-1943), Ignacy (1879-1953), Władysław (1881-1942), profesor nauk medycznych, neurolog i psychiatra
10 listopada 1910 roku w kościele św. Mikołaja w Krakowie poślubił Zofię Julię Muszkat, córkę socjalistycznego działacza żydowskiego pochodzenia, mieli syna Jana (1911-1960)
biogram
Był działaczem komunistycznym oraz twórcą i pierwszym szefem sowieckich organów bezpieczeństwa – CzeKa, a następnie GPU i OGPU – stając się jednym z głównych symboli terroru w okresie rewolucji i pierwszych lat władzy bolszewickiej w Rosji. Z powodu współodpowiedzialności za masowe represje i zbrodnie okresu tzw. czerwonego terroru nadano mu przydomki „Żelazny Feliks”, „Krwawy Feliks” oraz „Czerwony Kat”. We współczesnej Białorusi bywa przedstawiany jako bohater narodowy.
Nie ukończył szkoły średniej i nie podjął studiów uniwersyteckich. Interesował się literaturą – tłumaczył poezję m.in. Dierżawina, Puszkina, Lermontowa, Niekrasowa i Kolcowa, a także sam pisał wiersze. Posiadał również umiejętności muzyczne – grał na fortepianie, wykonując utwory Fryderyka Chopina i Stanisława Moniuszki.
wybrane prace:
1908 – Pamiętnik więźnia
1926 – Miecz, młot i wielki płomień
1951 – Listy do siostry Aldony
1952 – Pisma wybrane
kalendarium
1894 – związał się z polską socjaldemokracją
1897 VII 29 – aresztowany, zesłany na trzy lata do guberni wiackiej
1899 VIII 28 – zbiegł z zesłania i przybył do Warszawy
1900 II 4 – ponownie aresztowany, osadzony w X pawilonie Cytadeli Warszawskiej, zesłany do Wierchojańska na Syberii
1902 VI 25 – zbiegł i przybył do Berlina, następnie wyjechał do Krakowa
1902 X - przybył do Krakowa z Królestwa z zadaniem wydawania "Czerwonego Sztandaru", ukazującego się poprzednio w Zurychu
1910 III – powrócił do Krakowa
1910 XI 10 – w kościele św. Mikołaja (według innej informacji - w kościele Mariackim) poślubił Zofię Julię Muszkat
1912 – skierowany do Warszawy
1912-1914 – przebywał w Krakowie i Białym Dunajcu
1917-1926 – stał na czele Nadzwyczajnej Komisji ds. Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (Czeka, czerezwyczajka), którą sam zorganizował
1920 VII 30 - wchodził w skład Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski, utworzonego na rozkaz Lenina w Białymstoku
1951 VII 20 - w 25 rocznicę jego śmierci odsłonięto tablicę pamiątkową na budynku przy ulicy Kołłątaja 6
źródła:
Sylwia Frołow: Dzierżyński. Miłość i rewolucja. Kraków 2014
Feliks Dzierżyński, Warszawa 1972
Jerzy S. Łątka, Krwawy apostoł. Feliks Dzierżyński, wyd. II, Kraków 1998
Aleksander Chackiewicz, Feliks Dzierżyński. Studium biograficzne, Warszawa 1968
Wojciech Tomasik, Dzierżyńskiego wizerunek, [w:] Słownik realizmu socjalistycznego, red. Zdzisław Łapiński i Wojciech Tomasik, Kraków 2004
Bogdan Jaxa-Ronikier, Dzierżyński. Czerwony kat, Warszawa 1933
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Janina Bieniarzówna, Jan M. Małecki, Dzieje Krakowa, t. 3, Kraków 1979