Stanisław Dżułyński

pseudonim Miś

(27 sierpnia 1924 Sambor, Ukraina – 28 czerwca 2001 Kraków)

geolog, sedymentolog, geomorfolog 

rodzina

syn Witolda i Janiny z domu Tobiczek, lekarzy, po II wojnie światowej profesorów Akademii Medycznej w Warszawie

poślubił Krystynę (1931-2022), historyk sztuki, absolwentka Uniwersytetu Jagiellońskiego, starszy kustosz Zamku Królewskiego na Wawelu, kierownik Działu Archiwum fotograficznego

biogram

          Do szkół uczęszczał we Lwowie, natomiast egzamin dojrzałości zdał w Brzesku. Następnie rozpoczął studia geologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie wkrótce został młodszym asystentem profesora Mariana Książkiewicza. Tytuł magistra uzyskał na podstawie pracy Objaśnienia do mapy geologicznej płaskowyżu Sanki. Na tej samej uczelni obronił doktorat, przedstawiając rozprawę Powstanie niektórych wapieni jurajskich okolic Krakowa. W pracy tej wyodrębnił obszary dawnego zbiornika morskiego różniące się charakterem sedymentacji węglanowej, co pozwoliło mu wyróżnić wapienie skaliste, płytowe i uławicone.

          Badania terenowe prowadził jako współpracownik Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie. Mieszkając w Krakowie, pracował jednocześnie w warszawskim Muzeum Ziemi. W okresie reorganizacji służby geologicznej został przeniesiony do Oddziału Górnośląskiego Instytutu Geologicznego Centralnego Urzędu Geologicznego w Sosnowcu, gdzie kontynuował studia nad geologią Wyżyny Krakowskiej oraz terenów sąsiednich.

           Z inicjatywy profesora Jana Samsonowicza, przewodniczącego Komitetu Geologii PAN, powierzono mu zadanie ratowania dziedzictwa Muzeum Komisji Fizjograficznej PAU poprzez organizację i kierowanie krakowską Pracownią Geologiczną PAN, późniejszym Instytutem Nauk Geologicznych PAN. Początkowo pełnił tę funkcję jako docent, następnie jako profesor. O nominacji zdecydował wysoki poziom jego rozprawy Tektonika południowej części Wyżyny Krakowskiej, w której określił genezę i wiek uskoków tektonicznych oraz związane z nimi procesy morfogenetyczne.

           Po przekazaniu kierownictwa następcy poświęcił się badaniom nad genezą fliszu karpackiego. Ich efektem było opracowanie przygotowane wspólnie z Marianem Książkiewiczem i Philipem H. Kuenenem – Turbidites in Flysch of the Polish Carpathian Mountains. Skonstruował również specjalistyczną aparaturę badawczą, dzięki której eksperymentalnie odtworzył wszystkie znane formy deformacji mechanicznych dna morskich zbiorników sedymentacyjnych. Zachowaną kolekcję okazów opisał następnie w publikacji Atlas of Sedimentary Structures from the Polish Carpathians.

           Pracował początkowo w Zakładzie Geomorfologii Instytutu Geografii PAN, następnie aż do przejścia na emeryturę związany był z Instytutem Nauk Geologicznych PAN, a później również z Katedrą Geologii Uniwersytetu Jagiellońskiego jako wykładowca akademicki. W tym okresie odbywał liczne podróże naukowe, prowadząc wykłady na uczelniach w Stanach Zjednoczonych, Izraelu oraz wielu innych krajach. Do jego skromnej krakowskiej pracowni przybywali na konsultacje badacze i specjaliści z różnych części świata.

            Publikował stosunkowo niewiele, jednak jego prace – w dużej mierze pisane po angielsku – ukazywały się w renomowanych czasopismach naukowych. Początkowo zajmował się problematyką sedymentologiczną i tektoniczną skał okolic Krakowa, gdzie zainteresował się także procesami wietrzenia wapieni i zjawiskami krasowymi. Międzynarodowe uznanie przyniosły mu przede wszystkim badania nad fliszem karpackim oraz osiągnięcia w dziedzinie sedymentologii eksperymentalnej.

           Ważne miejsce w jego dorobku zajmowały również studia nad genezą rud cynku i ołowiu na Górnym Śląsku, prowadzone często we współpracy z innymi uczonymi. W pracy napisanej wspólnie z M. Sas-Gustkiewicz – Hydrothermal Karst Phenomena as Factor in the Formation of Mississipi Valley Type Deposits – przedstawił zarówno mechanizmy powstawania mineralizacji metali, jak i ich ścisły związek z rozwojem głębokiego krasu w spękanych strukturach skalnych. Badania te pozwoliły także wykazać pokrewieństwo genetyczne śląskich złóż z analogicznymi złożami znanymi z Ameryki Północnej.

           W okresie pracy w Instytucie Geografii PAN podejmował również zagadnienia geomorfologiczne. Jedna z publikacji stanowiła powrót do problematyki badanej przez niego wcześniej na obszarze Krakowskiego. Prowadził również eksperymentalne badania nad powstawaniem form peryglacjalnych. Podczas wyprawy naukowej do Mongolii odkrył charakterystyczne zagłębienia w kwarcytach, które nazwał „panwiami”. Udowodnił, że ich geneza związana jest z długotrwałym rozpuszczaniem skał przez wodę opadową w warunkach pustynnych, rozszerzając tym samym pojęcie krasu na skały dotąd uznawane za odporne na tego typu procesy wietrzeniowe.

           Na ogół stronił od aktywnego uczestnictwa w organizacji życia naukowego, choć jako członek PAN i PAU angażował się w sprawy istotne dla rozwoju nauki. Pełnił m.in. funkcję przewodniczącego Rady Naukowej Muzeum Ziemi PAN. Został wyróżniony honorowym członkostwem wielu specjalistycznych towarzystw naukowych w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Austrii i na Słowacji. Jako jedyny przedstawiciel nauk geologicznych otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego.

          Pochowany na cmentarzu Bronowickim (kwatera XVI, rząd 6, miejsce 5).

wybrane prace:

1949 - Objaśnienia do mapy geologicznej płaskowyżu Sanki

1952 - Powstanie niektórych wapieni jurajskich okolic Krakowa 

1953 - Tektonika południowej części Wyżyny Krakowskiej 

1958 - Directional Structures and Sedimenation of Krosno Beds (wspólnie z A. Ślączką)

1959 - Turbidites in Flysch of the Polish Carpathian Mountains (wspólnie z M. Książkiewiczem i Ph.H. Kuenenem 

1962 - Curren Marks on Firm Mud Bottoms (wspólnie z J.E. Sandersem)

1962 - Directional Structures in Flysch 

1965 - Sedimentary Features of Flysch and Greywackes (wspólnie E.K. Waltonem)

1966 - Rozwój rzeźby południowej części Wyżyny Krakowskiej (współautorzy: A. Henkel, K. Klimek, J. Pokorny)

1970 - Orefilled Hydrothermal Karst Features in the Triassic Rocks on the Cracow-Silesien Region (współautorzy: K. Bogacz, G. Harańczyk)

1985 - Hydrotermal Karst Phenomena as Factor in the Formation of Missipian Valley Type Deposits (wspólnie z M. Sas-Gustkiewicz)  

1996 - Erosional and Deformational Structures in Single Sedimentary Beds. A Genetic Comentary 

2001 - Atlas of Sedimentary Structures from the Polish Carpathians 

kalendarium

1946 – zdał maturę w Brzesku

1946-1949 – studia geologiczne w Zakładzie Geologii UJ

1946 - jeszcze w trakcie studiów, został zatrudniony w Zakładzie Geologii UJ na stanowisku młodszego asystenta

1949 - starszy asystent

1950 - objął stanowisko adiunkta w warszawskim Muzeum Ziemi

1950–1953 - pracował w warszawskim Muzeum Ziemi

1951 - uzyskał stopień doktora filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim

1952 - przeniesiony do Oddziału Górnośląskiego Instytutu Geologicznego Centralnego Urzędu Geologicznego w Sosnowcu

1955 - kierownik Pracowni Geologiczno-Stratygraficznej przy PAN

1956 – docent

1957-1966 - w Zakładzie Nauk Geologicznych PAN

1964 – profesor nadzwyczajny

1965 - członek honorowy Geological Society of London

1966–1971 - pracował w Zakładzie Geomorfologii Inst. Geografii PAN

1971-1991 - w Instytucie Nauk Geologicznych PAN

1973 – profesor zwyczajny

1973 – członek korespondent PAN

1975 - członek honorowy Geological Society of America

1986 - członek rzeczywisty PAN

1989 - członek PAU

1989 - prowadził przez jeden semestr wykłady z sedymentologii na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie

1991 – przeszedł na emeryturę

1991 - członek honorowy Academia Scientiarum et Artium Europea w Salzburgu

1991-1994 - profesor w Zakładzie Geologii na Uniwersytecie Jagiellońskim

1996 XI 22 - doktorat honoris causa UW

źródła:

Jan Wiktor Tkaczyński (red.), Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017, Kraków 2018

Bolesław Orłowski (red.), Polski wkład w przyrodoznawstwo i technikę. Słownik polskich i związanych z Polską odkrywców, wynalazców oraz pionierów nauk matematyczno-przyrodniczych i techniki, t. 1–4, Warszawa 2015

Wiesław Barczyk, Stanisław Dżułyński (1924-2001) prof. dr - geolog sedymentolog, doctor honoris causa UW, Wspomnienia o zmarłych profesorach i docentach, Księga pamiątkowa absolwentów Wydziału Geologii 1952-2002, Warszawa 2002