Elżbieta Dziębowska
Dewajtis
(16 kwietnia 1929 Warszawa – 4 kwietnia 2016 Skokowa k. Prusic)
muzykolog, nauczyciel akademicki
rodzina
córka przedwojennego oficera zawodowego Feliksa Dziębowskiego (zginął 12 września 1939 w walkach pod Żyrardowem) i Julii z domu Gradowskiej
Elżbieta Dziębowska ps. "Dewajtis", źródło: Tomasz Strzembosz (1978), Akcje Zbrojne podziemnej Warszawy 1939-1944, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy
biogram
Wraz z rodziną przeprowadziła się do Warszawy, gdzie została przyjęta do drugiej klasy Miejskiego Gimnazjum Żeńskiego im. Jana Kochanowskiego. W czasie okupacji szkoła funkcjonowała pod zmienioną nazwą – II Miejskie Żeńskie Gimnazjum Krawiecko-Bieliźniarskie. To właśnie w tym okresie, dzięki Helenie Jarome, została wprowadzona do konspiracyjnej organizacji harcerskiej Szare Szeregi. Wstąpiła do 58. Warszawskiej Żeńskiej Drużyny Harcerskiej, którą dowodziła Irena Malento ps. „Jenny”. W działalności konspiracyjnej przyjęła pseudonim zaczerpnięty od dębu – bohatera jej ulubionej powieści Dewajtis Marii Rodziewiczówny, co podkreślało jej przywiązanie do literatury i symboliki siły oraz niezłomności. Pomimo bardzo młodego wieku złożyła przyrzeczenie harcerskie, a następnie ukończyła kurs przysposobienia wojskowego. Wraz z Ireną Malentówną „Jenny”, Marią Stypułkowską „Kamą”, Danutą Rudnicką-Kaczyńską „Leną” oraz H. Wojciechowską „Tiną” została przeniesiona do nowo utworzonego oddziału dywersji bojowej Kedywu „Agat”, który później przekształcił się w słynny batalion „Parasol”.
Mieszkanie jej rodziny przy ul. Kaliskiej 17 stało się jednocześnie siedzibą biura II plutonu, co świadczy o zaufaniu, jakim była obdarzona. Ściśle współpracowała z Aleksandrem Kunickim ps. „Rayski”, kierującym komórką wywiadowczą „Agatu”. Była najmłodszą wywiadowczynią w oddziale. Brała udział w siedmiu akcjach bojowych, wymierzonych m.in. w Brauna, Frühwirtha, Koppego, Kutscherę, Lisową, Milkego i Weffelsa. Uczestniczyła także w przygotowaniach do zamachów na Gressera, Hahna i Stamma. Za udział w akcji likwidacyjnej na Franza Kutscherę została po raz pierwszy odznaczona Krzyżem Walecznych.
Równolegle z działalnością konspiracyjną kontynuowała naukę na tajnych kompletach organizowanych przez dowództwo oddziału we współpracy z przedwojennym Gimnazjum i Liceum im. Bolesława Prusa przy ul. Jasnej 10. Choć była to szkoła męska, jej dyrektor wyraził zgodę na przyjęcie dziewcząt związanych z konspiracją, umożliwiając im kontynuowanie edukacji mimo realiów okupacyjnych.
W czasie powstania warszawskiego, pełniąc dotąd służbę w II plutonie 2. kompanii batalionu „Parasol”, już w pierwszych dniach sierpnia została skierowana do pracy w sztabie jako łączniczka pułkownika Jana Mazurkiewicza „Radosława”. W trakcie walk na Starym Mieście, w rejonie ulicy Długiej, odniosła rany. Po udzieleniu jej pomocy medycznej powróciła do obowiązków sztabowych. Następnie otrzymała przydział jako łączniczka Jerzego Zborowskiego „Jeremy’ego”. Za swoją postawę i udział w walkach została po raz drugi odznaczona Krzyżem Walecznych. W czasie dramatycznego przejścia kanałami między Śródmieściem a Czerniakowem zachorowała na czerwonkę. Ze względu na stan zdrowia uzyskała zgodę na zamieszkanie u matki przy ul. Górnośląskiej, co jednak spowodowało utratę bezpośredniego kontaktu z oddziałem.
Po upadku powstania opuściła Warszawę wraz z ludnością cywilną. Trafiła do obozu przejściowego Dulag 121 w Pruszkowie, gdzie na pewien czas rozdzielono ją z matką i siostrą Julią. Jeszcze przed zakończeniem wojny udało się jej ponownie odnaleźć rodzinę, a następnie wspólnie przedostały się do Częstochowy. Po wojnie kontynuowała edukację – ukończyła liceum w Szczecinie, angażując się równocześnie w działalność harcerską. Po zdaniu matury rozpoczęła studia muzykologiczne na Uniwersytecie Warszawskim pod kierunkiem wybitnych uczonych: Józefa Chomińskiego, Hieronima Feichta i Zofii Lissy. Po obronie pracy magisterskiej została zatrudniona na uczelni jako asystentka.
Równolegle rozwijała działalność publicystyczną, współpracując z tygodnikiem „Ekran”. W ostatnim okresie swojej pracy w redakcji pełniła funkcję redaktora naczelnego, łącząc doświadczenie naukowe z aktywnością w środowisku kulturalnym i medialnym. Uzyskała stopień doktora w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk na podstawie rozprawy poświęconej poematom symfonicznym Mieczysława Karłowicza, która na trwałe określiła jeden z głównych kierunków jej zainteresowań badawczych.
Karierę akademicką rozpoczęła w Instytucie Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie pracowała najpierw jako asystent, a następnie adiunkt. Z czasem związała się z Katedrą Historii i Teorii Muzyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, prowadząc działalność naukową i dydaktyczną. Wykładała również w Akademii Muzycznej w Krakowie, kształcąc kolejne pokolenia muzykologów i teoretyków muzyki.
W latach osiemdziesiątych aktywnie uczestniczyła w działalności podziemnej „Solidarności”. Jej dom w Jurgowie stał się miejscem spotkań i schronienia dla działaczy opozycyjnych, wśród których znajdował się m.in. Mirosław Chojecki, syn legendarnej „Kamy”.
Obok własnych badań i pracy ze studentami poświęciła się przedsięwzięciu, które stało się jej życiowym dziełem – redakcji Encyklopedii Muzycznej PWM (część biograficzna). Była jej redaktorem naczelnym przez niemal czterdzieści lat. Dzięki jej determinacji i konsekwencji monumentalne, pionierskie w skali światowej wydawnictwo zostało doprowadzone do końca – w 2012 roku ukazał się dwunastotomowy komplet. Jak podkreślało Polskie Wydawnictwo Muzyczne, jej praca nad encyklopedią była przykładem niezwykłego poświęcenia i wytrwałości.
Jej zasługi dla kultury i nauki zostały wielokrotnie docenione. Była odznaczona Orderem Virtuti Militari oraz Krzyżem Walecznych za działalność w czasie wojny, a także Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski w uznaniu wybitnego wkładu w rozwój polskiego środowiska muzycznego. Na chodniku przy Alejach Ujazdowskich w Warszawie – w miejscu, gdzie podczas zamachu na Franza Kutscherę stała „Dewajtis” – wmurowano tablicę upamiętniającą jej udział w wydarzeniach wojennych. Jej zainteresowania badawcze obejmowały przede wszystkim twórczość Mieczysława Karłowicza, muzykę XIX wieku, współczesną kulturę muzyczną w Polsce oraz zagadnienia z zakresu teorii muzyki. Pozostawiła po sobie znaczący dorobek naukowy, a także grono uczniów, którzy kontynuują jej pracę badawczą i edytorską. Należała do ZBOWiD i PZPR.
Dr Dziębowska była mistrzynią sztuki redakcyjnej, niedościgłym wzorem dla setek muzykologów i redaktorów, Wiedziała, jak z lawiny słów wyłowić ukryty sens, jak w sposób oszczędny sformułować głębokie w treści encyklopedyczne hasło – podkreśla redaktor naczelny PWM dr Daniel Cichy.
Z kolei Danuta Ambrożewicz, sekretarz redakcji PWM i magistrantka dr Dziębowskiej wspomina, że ceniła prosty, mądry, prawdziwy, logiczny, spójny przekaz, z dyscypliną słowa niosącego maksimum treści, a o czynach z czasów Powstania Warszawskiego mówiła bez patosu i zwyczajnie.
Jeden z najtrafniejszych, moim zdaniem, postulatów stawianych przez Elżbietę Dziębowską muzykologii jako dyscyplinie naukowej – wymóg komunikatywności i klarowności języka. Jak bowiem inaczej dotrzeć do wspomnianego Innego, który dla każdego rozsądnego badacza powinien być stałym punktem odniesienia? - pisała w tekście poświęconym polskiej muzykolożce Anna Al-Araj.
Wychowankowie, byli studenci, redaktorzy z Redakcji Polskiego Wydawnictwa Muzycznego w Krakowie podkreślają mistrzostwo redakcyjne dr Elżbiety Dziębowskiej, mistrzostwo nauczania, skromność, oraz serdeczność i gościnność, z jaką traktowała przyjezdnych magistrantów i redaktorów w ukochanym Jurgowie, gdzie mieszkała.
wybrane prace:
1957 - I. Bełza Tematyka mickiewiczowska w twórczości Latoszyńskiego, tłum. z jęz. rosyjskiego z S. Prus-Więckowskim, „Muzyka” 1957/2
1963 - I. Bełza Z dziejów polsko-rosyjskich kontaktów muzycznych, tłum. z jęz. rosyjskiego z S. Prus-Więckowskim
1965 - rozdziały o zachodnioeuropejskiej muzyce baroku, w: Historia muzyki powszechnej, t. 2, red. J. Chomiński, Z. Lissa
1966 - Metody badania muzyki programowej, „Muzyka” 1966 nr 3/4;
1967 - Instrumentacje Karłowicza a Czajkowskiego, w: Polsko-rosyjskie miscellanea muzyczne, red. Z. Lissa
1968 - Kultura muzyczna Warszawy w okresie międzywojennym, w: Warszawa II Rzeczpospolitej, r. 1, red. M. Drozdowski
1970 - Postawa ideowo-artystyczna M. Karłowicza, Twórczość symfoniczna oraz Kronika życia i twórczości, w: Z życia i twórczości Mieczysława Karłowicza
1970 - M. Bukofzer, Muzyka baroku, tłum. z jęz. angielskiego
1972 - Muzyka w Warszawie podczas okupacji, w: Warszawa lat wojny i okupacji 1939–1944, red. K. Dunin-Wąsowicz, t. 2
1973 - Chopin. Klasyk – romantyk – modernista, w: Szkice o kulturze muzycznej XIX wieku, t. 2, red. Z. Chechlińska
1974 - Cel, zakres i warunki realizacji nowego programu studiów muzykologicznych, „Muzyka” 1974 nr 2
1976 - Instrumentacja w nauce kompozycji w XIX wieku, „Muzyka” 1976 nr 1
1979 - Koncepcja realnego kształtu dzieła muzycznego, „Muzyka” 1979 nr 4
1980 - Zofia Lissa (1908–1980), „Muzyka” 1980 nr 4
1986 - O polskiej szkole narodowej, w: Szkice o kulturze muzycznej XIX wieku, t. 1, red. Z. Chechlińska, Warszawa 1971, przedr. On the Polish National School, w: Polish Musicological Studies, t. 2, red. Z. Chechlińska i J. Stęszewski
1987 - Badania naukowe muzykologii krakowskiej, w: Muzykologia Krakowska 1911- 1986, red. E. Dziębowska, PWN, Kraków
kalendarium
1940 - jesienią wraz z rodziną przeniosła się do Warszawy
1942 - została przyjęta do drugiej klasy miejskiego Gimnazjum Żeńskiego im. Jana Kochanowskiego w Warszawie
1942 II - wprowadzona przez Helenę Jarome do Szarych Szeregów
1943 II - złożyła przysięgę harcerską
1943 - wraz z kolegami i koleżankami z Agatu uczęszczała na tajne komplety
1943 VIII - przeszła do oddziału dywersji bojowej Kedywu Agat
1943 X 25 - wzięła udział w nieudanej próbie likwidacji Engelberta Fruhwirtha SS-Oberscharführera, funkcjonariusza niemieckiego więzienia na Pawiaku
1944 II 1 - uczestniczyła w zamachu na dowódcę SS i Policji na dystrykt warszawski Franza Kutscherę
1944 III 25 - otrzymała po raz pierwszy Krzyż Walecznych
1944 VII 11 - w Krakowie wzięła udział w nieudanym zamachu na o SS-Obergruppenführera Wilhelma Koppe
1944 VIII 19 - została ranna w czasie walk przy ul. Długiej na Starym Mieście
1944 31 VIII/1 IX - weszła do kanałów
1944 IX - wyszła z Warszawy wraz z ludnością cywilną
1954–1958 – asystent w Instytucie Muzykologii UW
1955–1969 - w Instytucie Sztuki PAN
1956–1959 – sekretarz kwartalnika „Muzyka”
1957 – ukończyła studia muzykologiczne na Uniwersytecie Warszawskim
1958–1963 - pracowała w tygodniku „Ekran”
1963 - Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury”
1965–1971 - zastępca redaktora naczelnego „Muzyki”
1966 – uzyskała stopień doktora w Instytucie Sztuki PAN
1966–1971 - członek prezydium Polskiej Rady Muzycznej UNESCO
1968–1972 - wiceprzewodnicząca zarządu sekcji muzykologów Związku Kompozytorów Polskich (ZKP)
1969–1970 - adiunkt w Instytucie Muzykologii UW
1971–1990 - adiunkt w Katedrze Historii i Teorii Muzyki UJ
1971–1994 - redaktor naczelna „Muzyki”
1971–2012 - redaktor naczelna części biograficznej Encyklopedii Muzycznej PWM
1972–1980 - członek zarządu głównego ZKP
1973–1983 - wykładowca w Akademii Muzycznej w Krakowie
1974–1978 -kierownik w Katedrze Historii i Teorii Muzyki UJ
1984 - Odznaka tytułu honorowego „Zasłużony Nauczyciel PRL”
1997 - mianowana na stopień podporucznika
1998 - Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
2000 - za pracę muzykologiczną otrzymała Nagrodę ZKP
2005 - została członkiem honorowym ZKP
2006 - Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
źródła:
M. Dylawerska, E. Dziembowska, Z. Gąsior, D. Kaczyńska, Akcja na Kutscherę [w:] „Wojskowy Przegląd Historyczny” nr 4, Warszawa 1959
Aleksander Kunicki, Cichy Front, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1969
Tadeusz Przybylski: Z dziejów nauczania muzyki w Krakowie od średniowiecza do czasów współczesnych, Kraków 1994
Słownik Biograficzny Kobiet Odznaczonych Orderem Wojennym Virtuti Militari. Elżbieta Zawacka (red.). T. I: A-G. Toruń 2004