Karol Dziewoński
(18 sierpnia 1876 Jarosław – 6 grudnia 1943 Kraków)
chemik organik
rodzina
syn Powstańca Styczniowego Józefa Dziewońskiego, profesora miejscowego gimnazjum i matki Albertyny z Bayerów
Karol Dziewoński - profesor chemii na Uniwersytecie Warszawskim i Jagiellońskim, 8 maja 2018, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, Sygnatura:1-N-151, autor Garzyński Z. Kraków
w czasie pobytu w Rosji ożenił się z Polką Heleną z Pniewskich, dzieci: Zofia, która obumiera wcześniej; Kazimierz, (ur. 1910 r. w Iwanowie), absolwent Politechniki Lwowskiej (Wydział Architektury rok 1934), jeden z najwybitniejszych geografów polskich, profesor, m.in. przewodniczący Komitetu Zagospodarowania Przestrzennego Kraju PAN; Maria (ur. w 1924 r.) kończy studia rolnicze, była docentem fitopatologii i hodowli roślin
biogram
Po ukończeniu gimnazjum w Jarosławiu rozpoczął studia na Wydziale Chemii Lwowskiej Szkoły Politechnicznej. Już w czasie nauki dał się poznać jako student o wybitnych zdolnościach – został asystentem w Katedrze Chemii Organicznej, łącząc obowiązki dydaktyczne z pracą badawczą. Studia zakończył z wyróżnieniem, uzyskując dyplom inżyniera, po czym podjął pracę asystencką w zakresie chemii organicznej na Uniwersytecie we Fryburgu w Szwajcarii.
Wkrótce powrócił do Lwowa, aby na swojej macierzystej uczelni obronić doktorat nauk technicznych. Następnie wyjechał do Francji, gdzie przez dwa lata pracował w École de Chimie w Miluzie – najpierw jako asystent, potem docent. Kierując tamtejszą pracownią chemii organicznej, współpracował z wybitnym francuskim chemikiem Émile’em Noelingiem, specjalistą w dziedzinie związków organicznych. To właśnie z jego rekomendacji objął stanowisko kierownika Centralnego Laboratorium Fabryki Towarzystwa „Kuwajewskaja Manufaktura” w Iwanowo-Wozniesieńsku w carskiej Rosji. Tam nadzorował badania nad barwnikami i technologiami farbiarskimi, zdobywając cenne doświadczenie przemysłowe.
Solidne przygotowanie teoretyczne – zdobyte we Lwowie i Fryburgu – oraz kilkuletnia praktyka w przemyśle chemicznym sprawiły, że zaproponowano mu objęcie kierownictwa II Zakładu Chemicznego (późniejszego Zakładu Chemii Organicznej) na Uniwersytecie Jagiellońskim. Funkcję tę przyjął i sprawował przez 28 lat, tworząc silny ośrodek badań nad chemią organiczną. Z czasem stał się jednym z czołowych badaczy i pedagogów w tej dziedzinie. Specjalizował się w syntezach oraz badaniach właściwości substancji farmaceutycznych i barwników, a także w analizie ich zastosowań w technikach farbiarskich. W okresie międzywojennym współpracował ściśle z Zakładami „Boruta” w Zgierzu – jednym z najważniejszych producentów barwników organicznych w Polsce.
W centrum jego zainteresowań znajdowała się synteza licznych związków organicznych, zwłaszcza pochodnych acenaftenu – wielopierścieniowego węglowodoru aromatycznego, stanowiącego surowiec do wytwarzania leków, barwników, pestycydów i specjalistycznych tworzyw sztucznych. Prowadził również badania nad związkami naftalenu oraz heterocyklicznymi pochodnymi chinoliny. Szczególną ciekawostką jest fakt, że otrzymany przez niego dekacyklen przez blisko trzy dekady uchodził za związek chemiczny o najwyższej procentowej zawartości węgla w cząsteczce.
Znaczną część swojej pracy poświęcił także badaniom nad barwnikami chemicznymi różnych typów oraz zagadnieniom technologii farbiarskiej. Interesowała go zwłaszcza zależność między budową (konstytucją) związku chemicznego a jego właściwościami barwnymi – problem o fundamentalnym znaczeniu zarówno dla chemii teoretycznej, jak i przemysłu. Jego publikacje w tym zakresie przyczyniły się do rozwoju wiedzy o relacji między strukturą cząsteczki a jej barwą, stanowiąc istotny wkład w rozwój nowoczesnej chemii organicznej.
Przez długie lata prowadził na Uniwersytecie Jagiellońskim wykłady z chemii organicznej dla studentów kierunków chemicznych i farmaceutycznych. Jego wykłady cieszyły się dużym uznaniem i stały się podstawą licznych skryptów akademickich wydawanych przez Koło Chemików UJ. Kierowany przez niego II Zakład Chemiczny w okresie międzywojennym zyskał opinię prawdziwej „kuźni kadr chemicznych” i bywał powszechnie określany mianem „Szkoły Profesora Dziewońskiego”. Wśród jego współpracowników znalazł się m.in. Jerzy Szyszko (1889–1972), późniejszy wybitny chemik, profesor i rektor Uniwersytetu Poznańskiego. Wspólnie prowadzili badania nad wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi o skondensowanych pierścieniach. Szczególnie interesowały go procesy syntezy złożonych układów wielopierścieniowych z prostszych składników. Oprócz słynnego dekacyklenu badał również takie związki, jak fluorocyklen, chalkacen, chloren, ksantacen oraz inne barwne węglowodory aromatyczne. Zapoczątkował liczne badania nad nitrowaniem i sulfonowaniem naftalenu, otrzymując i analizując wiele jego pochodnych. Rezultaty swoich badań publikował systematycznie w kraju i za granicą – pozostawił po sobie ponad 110 prac naukowych, często tworzonych we współpracy z uczniami i asystentami. Zapewniły mu one wysoką pozycję w środowisku międzynarodowym. Był również autorem cenionego podręcznika „Chemia organiczna”.
Oprócz pracy badawczej i dydaktycznej poświęcał wiele energii działalności organizacyjnej i społecznej. Już w pierwszych latach pracy w Krakowie objął opiekę nad Kołem Chemików UJ, zostając jego kuratorem, a później Honorowym Członkiem. Aktywnie wspierał inicjatywę budowy nowego gmachu dla potrzeb chemii uniwersyteckiej – projekt ten zrealizowano dopiero po wojnie.
Był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, gdzie pełnił funkcję sekretarza Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego. Sprawował urząd dziekana Wydziału Filozoficznego UJ, a następnie przez cztery lata kierował Oddziałem Farmaceutycznym uczelni. Działał także w Akademii Nauk Technicznych w Warszawie i Towarzystwie Naukowym we Lwowie. Był współzałożycielem Polskiego Towarzystwa Chemicznego, przewodniczył jego Oddziałowi Krakowskiemu i pełnił funkcję prezesa Zarządu Głównego. Otrzymał honorowe członkostwo m.in. Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu oraz polskiego i niemieckiego towarzystwa chemików kolorystów, a także Międzynarodowego Towarzystwa Chemików Kolorystów. W okresie międzywojennym odznaczono go Złotym Krzyżem Zasługi oraz Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
Był wymagającym, ale sprawiedliwym nauczycielem, doskonale zorganizowanym i oddanym pracy. Cieszył się wśród współpracowników autorytetem i szacunkiem.
Najtragiczniejszy okres jego życia przypadł na czas II wojny światowej. W listopadzie 1939 roku, podczas akcji „Sonderaktion Krakau”, został aresztowany wraz z innymi profesorami UJ. Więziony w Krakowie i Wrocławiu, a następnie osadzony w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen, wykazał się niezwykłą postawą moralną. Podtrzymywał współwięźniów na duchu, inicjował działania wspierające słabszych i chorych. Gdy pojawiła się możliwość zwolnienia, gotów był z niej zrezygnować na rzecz ciężko chorego, starszego kolegi, prof. K. Stołyhwy. Ostatecznie został zwolniony wraz z grupą profesorów i powrócił do Krakowa – według części przekazów zwolnienie części uczonych było wynikiem interwencji Mussoliniego u Hitlera.
W czasie okupacji podjął pracę w krakowskiej firmie farmaceutycznej Wandera, gdzie zajmował się opracowywaniem technologii nowych leków. Jednocześnie wykładał na tajnych kompletach Wydziału Lekarskiego i Farmaceutycznego UJ oraz angażował się w pomoc materialną dla pracowników uniwersytetu. Kierował tzw. Komitetem Trzech, który wspierał profesorów i ich rodziny dotknięte wojennymi represjami.
Zginął tragicznie podczas okupacji – w drodze tramwajem po zapomogę dla jednego z asystentów uległ wypadkowi, w wyniku którego doznał zmiażdżenia nogi i wkrótce zmarł. Jego śmierć przerwała życie wybitnego uczonego i człowieka o niezwykłej postawie etycznej, który łączył pasję badawczą z głębokim poczuciem odpowiedzialności za innych.
Pochowany na cmentarzu Salwatorskim (sektor SC7, rząd 9, nr grobu 34), obok żony i córki.
wybrane prace:
1903 – O dekacyklenie (trójnaftylenbenzolu) nowym węglowodorze aromatycznym i czerwonym związku siarkowym dwunaftylentiofenie
1904 - O trójbenzyldekacyklenie, nowym węglowodorze aromatycznym i dwubenzyldwunaftylentiofenie
1919 - O trzech nowych węglowodorach osobliwych: leukacenie, rodacenie, chalkacenie i ich pochodnych
1923, 1937 - podręcznik „Chemia organiczna”
1929 – O stanie chemji w Polsce i warunkach jej rozwoju
kalendarium
1895 – ukończył gimnazjum
1898–1901 - asystent w Katedrze Chemii Organicznej
1901 – uzyskuje dyplom inżynierski
1902-1904 - asystent na Uniwersytecie w szwajcarskim Fryburgu
1903 - doktorat nauk technicznych
1904-1906 – asystent, docent, kieruje pracownią chemii organicznej w Ecole de Chimie w Miluzie
1906-1911 – kierownik Centralnego Laboratorium Fabryki Towarzystwa „Kuwajewskaja Manufaktura”
1911-1939 – kierownik II Zakładu Chemicznego na Uniwersytecie Jagiellońskim
1919 - członek korespondent Polskiej Akademii Umiejętności (PAU)
1920–1922 - dziekana Wydziału Filozoficznego UJ
1922-1926 - dyrektor Oddziału Farmaceutycznego UJ
1923 - członek czynny PAU
1923 – członek Akademii Nauk Technicznych
1924–1937 - przewodniczy Oddziałowi Krakowskiemu PTChem
~1925 – uzyskał dekacyklen
1925 IV 30 – otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
1926 - sekretarz Wydziału Matematyczno Przyrodniczego PAU
1926-1927 - prezesa Zarządu Głównego PTChem
1936 – członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego
1936 - członek Towarzystwa Naukowego we Lwowie
1936 XI 11 – Złoty Krzyż Zasługi
1939 XI 6 – aresztowany podczas akcji „Sonderaktion Krakau”
1940 II 8 - zwolniony i wraca do Krakowa
1942–1943 - wykładowca na kompletach tajnych studiów Wydziału Lekarskiego oraz Farmaceutycznego UJ
1943 XII – w wypadku traci zmiażdżoną nogę, a następnie życie
źródła:
Dziewoński Karol (1876-1943), [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 6: Dunin Rodryg – Firlej Henryk, Kraków 1948
Jerzy Paprocki, Kalendarium Chemików – Polskich i Europejskich CHEMIK 8, 2016, tom 70 5
Stanisław Łoza, Czy wiesz kto to jest?, Warszawa 1938
Andrzej Śródka, Uczeni polscy XIX i XX stulecia, tom I: A-G, Warszawa 1994