Tomasz Adolf Dygasiński

(7 marca 1839 Niegosławice koło Pińczowa – 3 czerwca 1902 Grodzisk Mazowiecki)

 powieściopisarz, nowelista, publicysta, pedagog 

rodzina

syn Jana (1818-1899), dworskiego oficjalisty, i Katarzyny z Janiszewskich (zm. 1898) 

Tomasz Adolf Dygasiński (1839-1902), źródło: Wilhelm Feldman (1868–1919), Współczesna literatura polska 1880–1904, wyd. 1905

brat Anieli

w 1872 roku poślubił Natalię Marię Wyszkowską (zm. 1897), dzieci: Helena; Adolf Stanisław; Zofia Maria, mąż Władysław Wolert

biogram

           Dorastał we wsi Donatkowice. Początkową edukację odebrał w Pińczowie, a następnie kontynuował naukę w Szkole Wyższej Realnej w Kielcach.

           Studia rozpoczął w warszawskiej Szkole Głównej, gdzie zgłębiał językoznawstwo, nauki przyrodnicze i geografię. Aktywnie uczestniczył w powstaniu styczniowym, za co dwukrotnie trafił do więzienia – w Szczekocinach i Olkuszu. Po klęsce powstania wrócił na studia do Szkoły Głównej. Przez pewien czas kształcił się również na Uniwersytecie Karola w Pradze, jednak trudna sytuacja materialna zmusiła go do przerwania nauki. Podjął pracę jako guwerner w domach ziemiańskich; był m.in. nauczycielem przyszłego malarza Jacka Malczewskiego oraz Wacława Karczewskiego.

           Po osiedleniu się w Krakowie zajął się działalnością pedagogiczną, prowadząc pensjonat wychowawczy, a także niewielką księgarnię wydawniczą. Zainicjował powstanie „Biblioteki Umiejętności Przyrodniczych” oraz „Wydawnictwa Dzieł Tanich”, a także publikował „Szkice Społeczne i Literackie” redagowane przez Kazimierza Bartoszewicza.

           Z powodu sprzeciwu miejscowego duchowieństwa, oburzonego jego propagowaniem idei pozytywistycznych oraz popularyzacją teorii Darwina, popadł w kłopoty finansowe i zbankrutował. Opuścił Kraków i przeniósł się do Warszawy. Tam pracował jako nauczyciel na pensjach oraz w kilku szkołach prywatnych, m.in. w placówce Hermana Benniego, jednak pod zarzutem prowadzenia zajęć w języku polskim odebrano mu uprawnienia do nauczania. Równocześnie współpracował z prasą warszawską, publikując głównie artykuły o tematyce pedagogicznej w takich czasopismach jak „Ateneum”, „Niwa” i „Nowiny”.

           Jako prozaik zadebiutował dopiero w wieku 44 lat opowiadaniem Za krowę na łamach „Przeglądu Tygodniowego”. W dorobku miał ponad 180 nowel i opowiadań oraz kilkanaście powieści i szkiców powieściowych. Jego twórczość cieszyła się znaczną popularnością i była tłumaczona m.in. na język rosyjski i niemiecki.

           Założył i redagował „Przegląd Pedagogiczny”. Wszedł także w skład redakcji tygodnika „Wędrowiec”, jednego z najważniejszych pism polskiego naturalizmu, a później został jego współredaktorem. Współpracował również z „Głosem” oraz z miesięcznikiem geograficzno-etnograficznym „Wisła”.

           Jako wysłannik „Kuriera Warszawskiego” odbył podróż do Brazylii, podążając śladem polskiej emigracji zarobkowej. Owocem tej wyprawy był cykl listów opisujących dramatyczne losy rodaków „za chlebem”. W kolejnych latach utrzymywał się, pracując jako guwerner i korepetytor w zamożnych rodzinach ziemiańskich, m.in. u hrabiów Chodkiewiczów. Odwiedził także Francję i Włochy. Ostatecznie osiadł w Warszawie.

           Zmarł po kilkumiesięcznej chorobie w wyniku udaru mózgu. Został pochowany na warszawskich Powązkach (kwatera 84-5-24/25). Autorem jego nagrobka – przedstawiającego brązowe popiersie pisarza na smukłym cokole oraz rzeźbę leżącego psa Asa u jego stóp – był Czesław Makowski.

           Aleja jego imienia w XII dzielnicy Prokocim-Bieżanów łączy ul. Wielicką z ul. Górników.

wybrane prace:

1883 - Wilk, psy i ludzie
1883 - Ogólne zasady pedagogiki dotyczące wykształcenia umysłu, uczuć, moralności i religijności
1884 - Na pańskim dworze
1885 - Głód i miłość
1886 - Na warszawskim bruku
1886 – Z ogniw życia: nowele
1887 – Z siół, pól i lasów: zbiór nowel
1887 - Nowe tajemnice Warszawy
1888 - Właściciele
1888 – Beldonek
1889 – Z zagonu i bruku
1889 - Jak się uczyć i jak uczyć innych
1890 - Pan Jędrzej Piszczalski
1891 – Listy z Brazylii
1893 - Na złamanie karku
1894 – Gorzałka
1896 – As
1896 – Cudowne bajki
1898 - Żywot Beldonka
1899 – W Kielcach
1900 - Zając
1900 - Listy z Brazylii
1901 - Margiela i Margielka
1902 - Gody życia

tłumaczenia:

1879 – J. S. Milla

1882 – S. Smilesa

1885 – J. H. Lewesa

kalendarium

1862 - rozpoczął studia uniwersyteckie w Szkole Głównej w Warszawie

1863 II - wziął czynny udział w powstaniu styczniowym

1864 - po upadku powstania ponownie podjął studia w Szkole Głównej

1868 - przez krótki czas studiował w Pradze na Uniwersytecie Karola

1871–1877 - przebywał w Krakowie

1871 – założył zakład wychowawczy

1872 – przejął księgarnię Trzecieskiego i rozpoczął działalność wydawniczą

1873-1876 – wydawał z W. Sabowskim „Dziennik Mód”

1875-1876 – wydawał Szkice Społeczne i literackie

1877 VII - opuścił Kraków i wyjechał do Warszawy

1882 – zainicjował założenie i redagował „Przegląd Pedagogiczny”

1883 – debiut literacki – nowela Za krowę

1884-1887 – członek grupy pisarzy naturalistów

1884-1887 – członek kolegium redakcyjnego tygodnika „Wędrowiec”

1885 - pod zarzutem prowadzenia zajęć w języku polskim odebrano mu prawo wykonywania zawodu

1886 - współpracował z czasopismem „Głos”

1890-1891 – jako korespondent „Kuriera Warszawskiego” odbył podróż do Brazylii

1901 - odbył podróż do Francji i Włoch

źródła:

Polski Słownik Biograficzny. T. 6: Dunin Rodryg – Firlej Henryk, Kraków 1948

Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000

P. Chmielowski, Adolf Dygasiński, w: Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana, t. 17, Warszawa 1896

K. Czachowski, Adolf Dygasiński. W setną rocznicę urodzin. 1839–1939, Warszawa 1939

Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005

A. Skała, Adolf Dygasiński – niepoprawny pozytywista. Między tradycją a nowoczesnością, Lublin 2013