Jan Drachny
Drachne
(grudzień 1770 Cieszyn – 18 stycznia 1822 Kraków)
architekt
rodzina
syn Józefa, architekta i budowniczego księcia Alberta Sasko-Cieszyńskiego, i Anny z domu Grochol
brat Teresy, mąż Ignacy Chambrez
w lutym 1800 roku poślubił 17-letnią Barbarę (1782-1862), córkę Andrzeja i Weroniki Rozmanith
dzieci: Anna Dorota (ur. luty 1802), mąż Mikołaj Tyrchowski, wdowiec, profesor Liceum św. Anny; Jan Jędrzej Konrad (ur. listopad 1803), lekarz, będąc ordynatorem w prywatnym szpitalu w Krzeszowicach, ożenił się w Krakowie z Zuzanną Geiger; Maria Amalia (ur. sierpień 1805), zmarła w dzieciństwie
biogram
Prawdopodobnie zdobywał pierwsze doświadczenia zawodowe w Cieszynie, pracując u boku ojca i szwagra, a jednocześnie studiował architekturę na Uniwersytecie Wiedeńskim. W Cieszynie wykonał rysunek „Widok klasztoru i kościoła bonifratrów pod koniec XVIII w.” oraz współuczestniczył w budowie wieży ratuszowej. Choć uzyskał tam prawa miejskie, zdecydował się opuścić miasto i przenieść do Krakowa. Po przybyciu do stolicy Małopolski również przyjął prawo miejskie i został członkiem Zgromadzenia Murarskiego.
Jako mistrz murarski, zgodnie z przepisami cechowymi, zatrudniał czterech czeladników i jednego ucznia, a także licznych pomocników – według przekazów „miał 60 ludzi w swoich fabrykach”. Na zlecenie władz opracował projekt adaptacji krakowskiego kościoła franciszkanów na urząd i magazyn tytoniowy. Zobowiązał się również do sporządzenia kosztorysu prac remontowych dla Jana Piotra Tulliusa, dyrektora generalnego austriackiego urzędu pocztowego, właściciela kamienicy przy ul. Floriańskiej 53. Pod koniec XVIII wieku przygotowywał szczegółowe rysunki i modele detali dla kamieniarzy i murarzy pracujących przy renowacji dworu Wodzickich na Piasku. Na początku XIX wieku najprawdopodobniej zaprojektował i nadzorował budowę domu Gutkowskiego na Kleparzu (nieistniejącego już budynku na rogu placu Matejki i ul. Basztowej).
Zmiany wprowadzane w Krakowie przez władze austriackie sprzyjały dynamicznemu rozwojowi i dochodowości branży budowlanej. Zapewne dzięki temu mógł nabyć od Kaspra Alojzego Uherka kamienicę przy ul. Mikołajskiej 26 (ówcześnie nr 637) za sumę 1300 złr; Uherek zakupił ją wcześniej, w lutym, od rodziny Kaszewiczów.
W aktach krakowskiego Magistratu Urzędu Budownictwa Miejskiego widnieje jako Inspektor Budownictwa (Bauinspektor); pod tym tytułem został również odnotowany w dokumentach cechu murarzy i kamieniarzy. W okresie przynależności Krakowa do Księstwa Warszawskiego, w Departamencie Krakowskim przejął obowiązki po inspektorze budownictwa Karolu Mühlnerze. W korespondencji z Magistratem występował początkowo jako Tymczasowy Budowniczy Miejski, jednak później konsekwentnie podpisywał się skrótem IBM (Inspektor Budownictwa Miejskiego). Jako „budowniczy miasta Krakowa” figuruje także w spisie członków krakowskiej loży wolnomularskiej.
Po utworzeniu Wolnego Miasta Krakowa w Wydziale Spraw Wewnętrznych ustanowiono stanowiska Budowniczego (Architekta) Miejskiego, które objął Jan Drachny, oraz Budowniczego (Architekta) Okręgowego, powierzając je Janowi Postawce. W związku z reorganizacją administracji Drachny sporządził „inwentarz rekwizytów, sprzętów i materiałów budowlanych” znajdujących się w Kancelarii Budowniczej. Na polecenie Wydziału Spraw Wewnętrznych i Sprawiedliwości miał również ustalić, jakie instrumenty pozostały po poprzednich władzach, gdzie się znajdują oraz jakie dodatkowe narzędzia są niezbędne do pracy. W listopadzie przygotował szczegółowy wykaz brakującego wyposażenia wraz z propozycją jego zakupu. Senat zezwolił, aby sprzęty dostępne na miejscu – takie jak deski, stoły, liniały czy łańcuchy miernicze – nabył Inspektor Budownictwa, natomiast brakujące instrumenty sprowadzono z Wiednia za pośrednictwem Sekretariatu Generalnego. Na podstawie oferty wiedeńskiej firmy Johanna Christopha Voigtländera, specjalizującej się w produkcji instrumentów matematycznych i optycznych oraz precyzyjnych urządzeń mechanicznych, sporządzono kolejne wersje zestawień potrzebnego sprzętu wraz z kosztorysami. W transakcji pośredniczył krakowski kupiec Antoni Morbitzer. Zakupione narzędzia dostarczono z Wiednia i przekazano Inspektorowi Budownictwa, Bogumiłowi Trennerowi. W ten sposób powołano Urząd Budowniczy Wolnego Miasta Krakowa i Jego Okręgu, podporządkowany Wydziałowi Spraw Wewnętrznych Senatu. Kierował nim Inspektor Budownictwa Bogumił Trenner, któremu podlegali Budowniczy Okręgowy Feliks Radwański (syn) oraz Budowniczy Miejski Jan Drachny. Każdy z urzędników, pobierając narzędzia potrzebne do wykonywania obowiązków, wystawiał stosowny rewers.
Władze Wolnego Miasta Krakowa, wprowadzając przepisy budowlane, zwróciły szczególną uwagę na problem tzw. domów „spustoszałych”, czyli znajdujących się w bardzo złym stanie technicznym. Na polecenie Wydziału Spraw Wewnętrznych Drachny, jako Budowniczy Miejski, wraz z majstrem budowlanym Sebastianem Niemczykiewiczem oraz Budowniczym Okręgowym Feliksem Radwańskim, przy współpracy z wójtami gmin, przeprowadził lustrację opuszczonych budynków w gminach miejskich Wolnego Miasta Krakowa. Sporządził szczegółowy opis i przekazał go wraz z dokumentacją właściwemu wydziałowi. W rezultacie powstał „Wykaz domów opustoszałych w Gminach XI-tu miejskich” oraz zestawienia budynków częściowo opuszczonych, zawierające numery domów, nazwiska właścicieli i dokładną charakterystykę ich stanu.
Wraz z Feliksem Radwańskim opracował projekt przebudowy kamienicy przy Rynku Głównym 30. Sporządził także raport dotyczący stanu technicznego budynku przy ul. Sławkowskiej 5 (należącego do Dembińskich), a wspólnie z Sz. Humbertem przygotował projekt gruntownej modernizacji kamienicy przy Rynku Głównym 17 dla jej nowego właściciela, Anzelma Dzwonkowskiego. Opracowywał opinie dotyczące prowadzonych prac remontowych w zabudowaniach tworzących dziś nieruchomość przy ul. Krakowskiej 29 / Węgłowej 1–1a oraz – razem z Humbertem i Radwańskim – sporządził inwentarz Pałacu Wielopolskich. Był również autorem projektów nowych budynków na Kazimierzu, m.in. przy ul. Miodowej 11, ul. Józefa 21 (dwa murowane domy), ul. Krakowskiej 53, 14 i 26–28. Wspólnie z Bogumiłem Trennerem przygotował plan upiększenia Kleparza, a także wykonał rysunki pomiarowe przeznaczone do wykorzystania w konkursie na restaurację Sukiennic. Jego podpis widnieje na licznych projektach i dokumentach przechowywanych w Archiwum Narodowym w Krakowie, choć nie zawsze można jednoznacznie stwierdzić, czy występował w nich jako autor, czy jako urzędnik zatwierdzający.
Podpisane przez niego plany i rysunki znajdują się również w dokumentacji poszczególnych krakowskich kamienic. W inwentarzu pośmiertnym wśród księgozbioru odnotowano 128 planów architektonicznych, które podczas licytacji nabył A. Plasqude, jego następca na stanowisku Budowniczego Miejskiego. W aktach spadkowych zachował się także „Wykaz aktów i planów do Wydziału Budownictwa m. Krakowa należących…”, obejmujący 138 pozycji i przekazany – zgodnie z decyzją Wydziału Spraw Wewnętrznych Senatu Wolnego Miasta Krakowa – delegowanemu urzędnikowi M. Wąsowiczowi. Można przypuszczać, że w domu przechowywał liczne plany wraz z dokumentacją urzędową; po ich szczegółowej weryfikacji pozostawiono jedynie te, które stanowiły jego prywatną własność i zostały sprzedane na licytacji – być może były to projekty jego autorstwa.
Jego relacje z krakowskimi rzemieślnikami nie układały się najlepiej, mimo że został przyjęty do cechu murarzy i kamieniarzy. Podczas posiedzenia cechu uiścił ustaloną opłatę w wysokości 72 zł i, powołując się na chorobę, poprosił o odroczenie terminu przedstawienia prac mistrzowskich do następnej sesji. Na kolejne zebranie jednak się nie stawił, wobec czego zgromadzenie zobowiązało starszych cechu do wezwania go w ciągu 14 dni pod groźbą kary. Zgodnie z obowiązującą zasadą, po złożeniu deklaracji o przedstawieniu prac w określonym terminie kandydat był już traktowany jako członek, dlatego dopuszczono go do wyborów, mimo że wciąż napominano go w sprawie złożenia wymaganych „sztuk”. Ponieważ później kwestia ta nie pojawia się w aktach, można przypuszczać, że ostatecznie dopełnił formalności.
Jak zauważył Jacek Purchla, od lat trzydziestych XIX wieku w Krakowie działała coraz liczniejsza grupa budowniczych, których umiejętności i ambicje wykraczały poza czysto rzemieślniczy wymiar zawodu. Tworzyli oni pierwsze pokolenie architektów epoki neogotyku i neorenesansu w mieście. Wcześniej w Krakowie dominowali budowniczowie przybyli z Francji (Sz. Humbert, Józef Lebrun, I. Chambrez) oraz z Prus (B. Trenner, A. Plasqude). Jan Drachne, łącząc rolę budowniczego, architekta i urzędnika miejskiego, sytuował się na pograniczu tych środowisk. Przybył do Krakowa z doświadczeniem zdobytym w Cieszynie oraz wykształceniem uzyskanym w Wiedniu. Biegle władał językiem polskim, a zapewne także niemieckim, co czyniło go szczególnie cenionym w okresie intensywnych przekształceń urbanistycznych miasta. Jego wcześniejsza współpraca ze szwagrem I. Chambrezem, wykładającym budownictwo na Uniwersytecie Jagiellońskim, umożliwiała mu korzystanie z najnowszej wiedzy teoretycznej oraz z instrumentów i literatury sprowadzanych z Wiednia.
wybrane prace:
1806 – autor urzędowych planów części murów miejskich z Bramą Szewską i terenu za nimi leżącego
1809 - we współpracy z F. Radwańskim przygotował projekt przebudowy kamienicy przy Rynku Głównym
1812 - autor urzędowych planów drogi przez ulicę Zwierzyniecką do mostu na Rudawie
1815 - autor urzędowych planów drogi koło muru ogrodu kryminalnego (rejon Plant i ul. Straszewskiego)
1815 - opracował raport stanu kamienicy przy ul. Sławkowskiej 5 (Dembińskich)
1816 - autor urzędowych planów wyłożenia ulicy Garncarskiej kamieniem, położenia klasztoru dominikanek na ulicy Stolarskiej (plan sytuacyjny)
1816 - we współpracy ze Sz. Humbertem opracował projekt generalnego remontu kamienicy przy Rynku Głównym 17 dla nowego właściciela Anzelma Dzwonkowskiego
1816, 1820 - przygotował opinie ws. wykonywanych prac remontowych w budynkach tworzących obecnie nieruchomość przy ul. Krakowskiej 29/ Węgłowej 1–1a
1817 - autor urzędowych planów położenia starej i nowej Wisły
1818 - autor urzędowych planów placów do zabudowania w rejonie placu Szczepańskiego (po wyburzeniu kościołów), kościoła św. Piotra (rzut i wybrane elementy budynku), kramów prochowych przy Bramie Floriańskiej, części miasta żydowskiego w rejonie posesji przy ul. Józefa 12–20
1819 - zaprojektował budynek na Kazimierzu przy ul. Miodowej 11
1819 - ul. Floriańska 47 (plan restauracji), pl. Szczepański ¾ (plan restauracji kamieniczki ze spichlerzem)
1820 - wykonał (we współpracy ze Sz. Humbertem i F. Radwańskim) inwentarz Pałacu Wielopolskich
1820 - zaprojektował na Kazimierzu przy ul. Józefa 21 dwa murowane domy, dom przy ul. Krakowskiej 53
1820 - ul. Grodzka 48 (plan uregulowania facjaty), ul. Kanonicza 14 (plan restauracji), ul. Mikołajska 3 (plan restauracji), ul. Mikołajska 18/ ul. św. Krzyża 8 (plan restauracji), ul. Szczepańska 1/ ul. Sławkowska 2 (plan domu), pl. Szczepański 6/ ul. Reformacka 3 (plan restauracji)
1820 - wspólnie z B. Trennerem opracował plan upięknienia Kleparza
1821 - zaprojektował dom przy ul. Krakowskiej 14, ul. Krakowskiej 26–28
1821 - wykonał rysunki pomiarowe, które miały być wykorzystane w konkursie na projekt restauracji Sukiennic
1821 - autor urzędowych planów placu i dworku drewnianego nad Wisłą za mostem ku Zwierzyńcowi
1821 - ul. Grodzka 22 (plan restauracji), pl. Szczepański 7 (plan restauracji i nowej oficyny), ul. św. Tomasza 30/32 (plan nowego sklepu i suszarni)
kalendarium
~1793 - studiował architekturę na Uniwersytecie Wiedeńskim
1795 XII - przyjął cieszyńskie prawo miejskie
1797 V 3 – przyjął prawo miejskie krakowskie
1797 V – przyjęty do cechu murarzy i kamieniarzy
1796 - opracował na zlecenie władz projekt adaptacji krakowskiego kościoła franciszkanów na urząd i magazyn tytoniowy
1797 V - zobowiązał się przygotować kosztorys prac remontowych dla Jana Piotra Tulliusa
1798 III 25 - na sesji cechu wpłacił ustalone 72 zł
1801 IV - wybrany (na roczną kadencję) podstarszym cechu
1802 V - nowo wybrani starszy (Karol Kryszkier) i podstarszy (Sebastian Niemczykiewicz) złożyli na niego skargę do Magistratu, że zatrudnia pracowników niezgodnie z zasadami obowiązującymi w cechu
1802 VIII – 1815 – Inspektor Budownictwa w krakowskim Urzędzie Budownictwa Miejskiego podlegającym Magistratowi
1803 IV – kupił kamienicę przy ul. Mikołajskiej 26
1803-1808 - wymieniany w drukowanych „Szematyzmach Galicyjskich” jako Inspektor Budownictwa w Miejskim Urzędzie Budownictwa
1804 VII - wybrany (na roczną kadencję) starszym cechu
1808 VI – wybrany podstarszym cechu
1810 - ponownie starszy cechu
1810 VII 24 - przejął obowiązki od Inspektora Budownictwa Karola Mühlnera
1810 VIII - występuje jako Tymczasowy Budowniczy Miejski
1811 I - sporządził „inwentarz rekwizytów, sprzętów i materiałów budowniczych tudzież inwentarz instrumentów i sprzętów kancelaryi budowniczej”
1812 III - ofiarował na rzecz miasta ramę drzewem cyprysowym fornirowaną na umieszczenie abrysu upiększenia miasta tego Krakowa wraz z przedmieściami
1812 XI 13 – przyjęty do Loży Wolnomularskiej w Krakowie
1812 – ponownie podstarszy cechu
1816-1822 – Budowniczy Miejski w Urzędzie Budownictwa Wolnego Miasta Krakowa
1816 VIII - z powodu reorganizacji urzędów związanej z powstaniem WMK, sporządził „inwentarz rekwizytów, sprzętów i materiałów budowniczych” znajdujących się w Kancelarii Budowniczej
1819 – do wiosny pod jego nadzorem powstawały kolejne wersje wykazu niezbędnych do zakupu przedmiotów wraz z ich wyceną
1819 X - znajduje się pod protokołem sesji cechu ostatni jego podpis, z tytułem architekta
1820 - na polecenie Wydziału Spraw Wewnętrznych jako Budowniczy Miejski wraz z Sebastianem Niemczykiewiczem, majstrem budowlanym oraz F. Radwańskim, Budowniczym Okręgowym, w porozumieniu z wójtami gmin, przeprowadzili lustrację domów opustoszałych w gminach miejskich Wolnego Miasta Krakowa
źródła:
Kamila Follprecht, Jan Drachny, „artysta sztuki budowniczej”, Inspektor Budownictwa (1802–1816) i Budowniczy Miejski Wolnego Miasta Krakowa (1816–1822), [w:] „Krakowski Rocznik Archiwalny”, t. 28, Kraków 2022
Witold Iwanek, Słownik artystów na Śląsku Cieszyńskim, nr 18, Bytom 1967
Józef Golec, Stefania Bojda, Słownik biograficzny ziemi cieszyńskiej, t. 3, Cieszyn 1998
Stanisław Łoza: Architekci i budowniczowie w Polsce. Warszawa 1954
Jacek Purchla: O architekturze krakowskiej połowy XIX wieku. „Rocznik Krakowski”, r. 53, Kraków 1987