Roman Stanisław Dmowski
Roman Skrzycki, Kazimierz Wybranowski
(9 sierpnia 1864 Kamionek koło Warszawy – 2 stycznia 1939 Drozdowo koło Łomży)
polityk, mąż stanu, publicysta, współtwórca, główny ideolog i przywódca obozu narodowego
rodzina
syn Walentego, brukarza, i Józefy Lenarskiej
Roman Dmowski (1864-1939), źródło: NAC
rodzeństwo: Julian Walenty (1857-1918); Wacław (1858-1936); Józef (1863-1863); Emilia Henryka (1861-?); Marianna Janina (1866-1884); Jadwiga Teresa (1869-1896)
biogram
Po ukończeniu III Gimnazjum w Warszawie podjął studia na Wydziale Fizyczno-Matematycznym Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Na podstawie pracy pt. Przyczynek do morfologii wymoczków włoskowatych uzyskał stopień kandydata nauk przyrodniczych.
Zaangażował się w działalność niepodległościową, wstępując najpierw do młodzieżowej organizacji patriotycznej „Zet”, a następnie do Ligi Polskiej. Był jednym z inicjatorów przekształcenia jej w Ligę Narodową oraz współtwórcą jej programu i struktury organizacyjnej. Za współorganizację manifestacji upamiętniającej setną rocznicę Konstytucji 3 maja został aresztowany i skazany na pięcioletnie wydalenie poza granice zaboru rosyjskiego, z czego trzy lata miał spędzić pod nadzorem policyjnym. Zesłano go do Libawy, później do Mitawy, skąd zdołał zbiec i przedostać się do Lwowa. Tam objął redakcję dwutygodnika „Przegląd Wszechpolski” oraz współuczestniczył w tworzeniu Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego.
Osiedlił się w Krakowie, dokąd przeniósł redakcję współtworzonego z Janem Ludwikiem Popławskim „Przeglądu Wszechpolskiego” (mieszczącą się przy ul. Jabłonowskich 9). Początkowo mieszkał przy ul. Warszawskiej 3, później kolejno przy Jabłonowskich 9, Czystej 17 i 21 oraz Studenckiej 19. Utrzymywał bliskie relacje m.in. z rodzinami Wincentego Lutosławskiego i Zygmunta Balickiego.
Po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej udał się do Japonii, by przedstawić tamtejszym władzom analizę sytuacji wewnętrznej w Rosji oraz wyjaśnić różnice między polskimi obozami politycznymi w kwestii dróg prowadzących do odzyskania niepodległości. W Tokio spotkał się z Józefem Piłsudskim i Tytusem Filipowiczem, którzy przebywali tam z misją PPS.
Z czasem opuścił Kraków i zamieszkał w Warszawie, występując już pod własnym nazwiskiem. Przyjął wyraźnie antyniemieckie stanowisko, opowiadając się za autonomią Królestwa Polskiego przy współpracy z rządem carskim. U schyłku I wojny światowej stanął na czele Komitetu Narodowego Polskiego, uznanego przez państwa Ententy za reprezentację interesów Polski i namiastkę rządu emigracyjnego. Wraz z Ignacym Janem Paderewskim podpisał traktat wersalski. Następnie wycofał się z aktywnej polityki i zamieszkał w Drozdowie, w majątku rodziny Niklewiczów. Zakupił również resztówkę dawnego majątku Chludowo pod Poznaniem, gdzie osobiście zajmował się gospodarstwem. Do życia publicznego powrócił jako minister spraw zagranicznych w drugim rządzie Wincentego Witosa.
Po przewrocie majowym powołał Obóz Wielkiej Polski – pozaparlamentarną organizację o charakterze nacjonalistycznym, mającą na celu integrację środowisk narodowych i budowę państwa narodowego. Był zdecydowanym przeciwnikiem Józefa Piłsudskiego oraz jego koncepcji federacyjnej, zakładającej wielonarodowy i wielowyznaniowy charakter państwa. Sam opowiadał się za koncepcją inkorporacyjną, przewidującą asymilację ludności niepolskiej. W latach 30. uchodził za głównego ideologa młodego pokolenia nacjonalistów skupionych w Obozie Narodowo-Radykalnym, Związku Młodych Narodowców oraz innych środowiskach wywodzących się ze Stronnictwa Narodowego i Obozu Wielkiej Polski.
wybrane prace:
1893 - Nasz patriotyzm
1903 – Myśli nowoczesnego Polaka
1906 – Walka z anarchią i Demokracja Narodowa
1908 – Niemcy, Rosja i kwestia polska
1909 – Separatyzm Żydów i jego źródła
1914 – Upadek myśli konserwatywnej w Polsce
1924 – Nowe czasy i nowe zagadnienia
1925 – Polityka polska i odbudowanie państwa
1927 – Zagadnienie rządu
1927 – Kościół, naród i państwo
1930 – Kwestia ukraińska
1931 – Dziedzictwo (pod pseudonimem Kazimierz Wybranowski)
1931 – W połowie drogi (pod pseudonimem Kazimierz Wybranowski)
1931 – Świat powojenny i Polska
1934 – Przewrót
kalendarium
1875-1886 – uczęszczał do III Gimnazjum w Warszawie (powtarzał trzy klasy)
1881 - założył tajną organizację uczniowską pod nazwą „Strażnica”
1886 – rozpoczął studia na Wydziale Fizyczno-Matematycznym Uniwersytetu Warszawskiego
1888 – wstąpił do Związku Młodzieży Polskiej „Zet”
1889 XII – przyjęty do Ligi Polskiej
1890 – ukończył studia przyrodnicze w Uniwersytecie Warszawskim
~1890 - rozpoczął współpracę z tygodnikiem „Głos”
1891 – otrzymał stopień kandydata nauk przyrodniczych
1891 XI – 892 VIII – studiował w Paryżu
1893 IV – wraz z Zygmuntem Balickim przekształcił Ligę Polską w Ligę Narodową
1893 V – aresztowany za współorganizowanie manifestacji narodowej w setną rocznicę Konstytucji 3 Maja
1893 VIII – po czterech miesiącach aresztu w Cytadeli zesłany do Libawy, a potem do Mitawy
1893 XII – 1895 II – przebywał w Mitawie
1895 II – uciekł z zesłania i osiadł we Lwowie
1896 – na Zjeździe Rady Głównej Ligi Narodów w Budapeszcie wszedł w skład Rady Głównej Ligi Narodów
1897 – członek korespondent Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu
1901 – wraz z redakcją „Przeglądu Wszechpolski” przeniósł się do Krakowa
1904-1906 – wystąpił przeciw antyrosyjskiej akcji rewolucyjnej polskich socjalistów
1904 V – dotarł do Tokio na rozmowy z rządem
1904 – reprezentując Ligę Narodową wziął udział w konferencji stronnictw opozycyjnych i organizacji rewolucyjnych działających w Rosji, odbywającej się w Paryżu
1905 – zamieszkał w Warszawie
1905 XII – objął redakcję „Gazety Polskiej”
1907-1909 – poseł do rosyjskiej II i III Dumy Państwowej
1909 II – złożył mandat posła, gdy został przegłosowany na posiedzeniu partii
1914-1917 – działacz prorosyjskiego Komitetu Narodowego Polskiego w Warszawie i Piotrogrodzie
1916 VIII 11 – za cykl wykładów otrzymał doktorat honoris causa na Uniwersytecie w Cambridge
1917-1919 – prezes Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu
1919 – wraz z Ignacym Paderewskim delegat na konferencję pokojową w Paryżu
1919 VI 28 – wraz z I. J. Paderewskim podpisał w imieniu Polski traktat wersalski
1919-1922 – poseł na Sejm Ustawodawczy
1923 – doctor honoris causa Uniwersytetu Poznańskiego
1923 V 2 – Wielka Wstęga Orderu Odrodzenia Polski
1923 X-XII – minister spraw zagranicznych w drugim rządzie Wincentego Witosa
1926 – założył Obóz Wielkiej Polski
1990 – jego imieniem nazwano ulicę w XV dzielnicy Mistrzejowice, łączącą się z ul. kardynała Adama Stefana Sapiehy
1999 – upamiętniony tablicą na dziedzińcu magistratu przy placu Wszystkich Świętych
2018 - upamiętniony popiersiem w Parku Jordana (proj. W. Bielak)
2018 – Order Orła Białego (pośmiertnie)
źródła:
Polski Słownik Biograficzny. T. 5: Dąbrowski Jan Henryk – Dunin Piotr, Kraków: Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, Kraków 1939-1946
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Roman Wapiński, Roman Dmowski, Lublin 1988
Krzysztof Kawalec, Roman Dmowski (1864-1939), Wrocław 2002
Izabela Wolikowska, Roman Dmowski. Człowiek, Polak, przyjaciel, Wrocław 2007
Wiesław Władyka, Drugie życie Dmowskiego, „Polityka”, 2884 (47), 21 listopada 2012