Jan Długosz
Ioannes Dlugossius, Longinus
(1 grudnia 1415 Brzeźnica koło Radomska – 19 maja 1480 Kraków)
historyk polski XV wieku, dyplomata, kanonik krakowski
rodzina
herbu Wieniawa, syn Jana z Niedzielska, bohater spod Grunwaldu, starosta nowokorczyński, i Beaty, córki Marcisza z Borowna
Jan Długosz (1415-1480), źródło: August Sokołowski: Dzieje Polski illustrowane. T. 2, Wiedeń 1904, Eljasz-Radzikowski, Walery (1841-1905)
Portret Jana Długosza z XVIII wieku
biogram
Dorastał i zdobywał wykształcenie w Nowym Mieście Korczynie oraz w Krakowie, gdzie rozpoczął studia w Akademii Krakowskiej. Nie ukończył ich jednak – zrezygnował przed złożeniem egzaminów i podjął pracę jako pisarz, następnie sekretarz, a w końcu kanclerz oraz najbliższy współpracownik biskupa Zbigniewa Oleśnickiego. W tej roli dał się poznać jako sprawny administrator: skutecznie zarządzał majątkiem biskupstwa, sporządzał szczegółowe inwentarze dóbr, które później wykorzystał w swojej twórczości.
Za wierną służbę otrzymał liczne i dochodowe beneficja – kanonie krakowską, sandomierską, kielecką, wiślicką i gnieźnieńską, dziesięciny z ponad trzydziestu miejscowości oraz dochody z sześciu wsi; jeszcze przed przyjęciem święceń objął też zamożne probostwo w Kłobucku. Znaczną część swoich dochodów przeznaczał na fundacje: wspierał budowę i wyposażenie kościołów, zakładał przytułki i domy dla wikariuszy, pomagał klaryskom w odbudowie świątyni św. Andrzeja, ufundował Dom Psałterzystów na Wawelu oraz kilka burs akademickich, m.in. dla studentów prawa. Rozbudował także bursę Isnera (Ubogich) i odnowił po pożarze Bursę Jerozolimską.
Popadł w spór z królem Kazimierzem IV Jagiellończykiem w związku z obsadą biskupstwa krakowskiego. Opowiadając się za Jakubem z Sienna – popieranym przez papieża, lecz nie przez monarchę – oraz broniąc ograniczenia wpływu władzy królewskiej na nominacje kościelne, naraził się królowi. Został skazany na wygnanie i utratę majątku, opuścił Kraków i przebywał m.in. w Pińczowie i Melsztynie. Ostatecznie jednak odzyskał królewską łaskę. Doceniając jego uczciwość i talent dyplomatyczny, król powierzył mu funkcję komisarza w negocjacjach z zakonem krzyżackim, które doprowadziły do zawarcia korzystnego dla Polski pokoju toruńskiego.
Pozostawił po sobie imponujący dorobek, zapewniający mu miejsce wśród najwybitniejszych kronikarzy późnego średniowiecza w Europie, a w dziejach Polski – miano najznakomitszego historyka epoki staropolskiej. Szymon Starowolski w „Setniku pisarzów polskich” tak go charakteryzował: Bystrość jego umysłu była niewyczerpana, pamięć miał nadprzyrodzoną , nie brakło mu nigdy dowcipu w doborze słów i zdań. Szczera pobożność, najwyższa żarliwość i pilne rozważanie rzeczy boskich. Aż dziw, że wśród najostrzejszych postów, wśród ustawicznych modłów i kazań, zajęty ponadto sprawami królewskimi, mógł tyle czasu poświęcać na pisanie i czytanie. (…) Cechowała go czystość obyczajów, pokora ducha, wytężona pracowitość, wzgarda rzeczy ludzkich.
Pochowany został w kościele Paulinów na Skałce, a w 400-lecie śmierci historyka przeniesiono jego prochy do sarkofagu umieszczonego w założonej tam Krypcie Zasłużonych.
wybrane prace:
1440 – pierwsza wersja „Księgi uposażeń biskupstwa krakowskiego”
1448 – Banderia Prutenorum – opis 56 chorągwi krzyżackich zdobytych pod Grunwaldem i Koronowem
1455-1480 – Historia Polonica, zwana Annales seu cronicae inditi Regni Poloniae to jest Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego obejmujące 12 ksiąg dziejów od czasów bajecznych do 1480 roku
1460 – żywot św. Stanisława
1468 – katalogi biskupów wrocławskich, kujawskich, poznańskich, gnieźnieńskich, krakowskich i płockich
1470-1480 – Liber beneficiorum diecensisi Cracoviensis
1471 – żywot błogosławionej Kingi
kalendarium
1428 – zapisał się na uniwersytet krakowskiego
1431-1455 – przerwał studia, sekretarz, a następnie kanclerz biskupa Zbigniewa Oleśnickiego
1435 – wysłany na sobór w Bazylei
1436 – kanonik kapituły krakowskiej
1440 – przyjął święcenia kapłańskie
1440 – towarzyszył Władysławowi Warneńczykowi w podróży po koronę królewską na Węgry
1449 – przywiózł z Rzymu kapelusz kardynalski dla biskupa Oleśnickiego
1450 – zamieszkał pod Wawelem w kamienicy nr 25 przy ul. Kanoniczej
1451 – wysłany na Spisz do rozmów z kondotierem Giskrą oraz do Sambora, gdzie występował w sprawie przyznania Wołynia Koronie
1455 – rozpoczął pisanie dzieła Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego
1460 – popadł w konflikt z Kazimierzem IV Jagiellończykiem
1461 - skazany przez króla na wygnanie i konfiskatę dóbr
1461-1463 - tułał się po Polsce
1464-1466 - komisarz królewski w rokowaniach z zakonem krzyżackim
1467 – nauczyciel i wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka
1467, 1471 i 1473 – posłował do Czech
1469 i 1478 – posłował na Węgry
1471 – uczestniczył w Pradze w koronacji Władysława II Jagiellończyka
1472 – sprowadził Paulinów na Skałkę
1480 – mianowany na arcybiskupa lwowskiego po śmierci arcybiskupa Grzegorza z Sanoka, zmarł przed otrzymaniem papieskiego potwierdzenia
1880 V 19 - przeniesiono szczątki Jana Długosza do nowego sarkofagu w krypcie pod kościołem na Skałce
1899 – upamiętniony popiersiem w Parku Jordana (Alfred Daun)
1900 – jego imieniem nazwano ulicę w XIII dzielnicy Podgórze, biegnącą wzdłuż placu Emila Serkowskiego od ul. Przedwiośnie do ul. Kalwaryjskiej
2015 – Sejm RP ogłosił ten rok rokiem Długosza
źródła:
Fryderyk Papee, [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 5: Dąbrowski Jan Henryk – Dunin Piotr, Kraków: Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, Kraków 1939-1946
Józef Mitkowski, Jan Długosz, Warszawa 1988
Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 2 Piśmiennictwo Staropolskie, Warszawa 1964
Krystyna Jelonek-Litewka, Czas powstania rękopisu Liber beneficiorum Jana Długosza na podstawie znaków wodnych, „Krakowski Rocznik Archiwalny”. t. 28, 2022
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Michał Rożek, Przewodnik po zabytkach i kulturze Krakowa, Warszawa-Kraków 1997