Jan Roman Długosz
(12 lipca 1929 Kraków – 2 lipca 1962 Tatry)
taternik, alpinista, pisarz
rodzina
syn Jana (1901-1973) i Janiny z domu Nowotna
biogram
Należał do grona najwybitniejszych polskich alpinistów i przez całe życie był silnie związany z krakowskim środowiskiem wspinaczkowym – od młodych lat mieszkał w Krakowie. Choć lista wytyczonych przez niego nowych dróg i pierwszych przejść jest imponująca, jego rola w historii taternictwa polegała przede wszystkim na zapoczątkowaniu jakościowego przełomu w myśleniu i stylu wspinania polskich taterników.
Wśród najważniejszych osiągnięć w Tatrach wymienia się pierwsze przejście lewą częścią północno-wschodniej ściany Kazalnicy Mięguszowieckiej oraz pierwsze wejście środkiem wschodniej ściany Mnicha. Szczególnego znaczenia nabrało pierwsze zimowe przejście północno-wschodniej ściany Kazalnicy, które wymagało nowej taktyki i szerokiego rozmachu działań. Poprzedziło je pierwsze w całości zimowe, nieprzerwane przejście najdłuższej ścianowej formacji w Tatrach Polskich – filara Mięguszowieckiego Szczytu Wielkiego. Istotnym elementem tych dokonań było wprowadzanie – wraz z partnerami, zwłaszcza Momatiukiem – nowatorskich metod i technik wspinaczkowych. Choć bywały one postrzegane jako kontrowersyjne, wówczas stanowiły niezbędny krok naprzód. Podczas przejść używali nitów (na Kazalnicy osadzili ich kilkanaście, a latem 1955 roku wywiercili trzy otwory pod nity w gładkiej płycie Mnicha; później Długosz zrezygnował z tej praktyki), stosowali charakterystyczne haki specjalne, tzw. „jedynki” – znane od 1955 roku także po słowackiej stronie Tatr, a wiele lat później opatentowane na Zachodzie przez inne podmioty. Zimą na Kazalnicy zastosowali również poręczowanie liny.
Wspinał się nie tylko w Tatrach, lecz także w Alpach, na Kaukazie i w bułgarskim Pirinie. W skali kraju prawdziwym przełomem – a zarazem momentem zmiany w postrzeganiu polskich wspinaczy przez środowiska alpejskie – było siódme przejście zachodniej ściany Petit Dru, uznawanej za jedną z najbardziej symbolicznych ścian w Alpach. Jeszcze większy międzynarodowy rozgłos przyniósł jego udział w pierwszym przejściu środkowego filara Frêney na południowej ścianie Mont Blanc, którego dokonał w zespole z Brytyjczykami: Christianem Boningtonem, Ianem Cloughem i Donem Whillansem. Filar ten wcześniej skutecznie opierał się najlepszym wspinaczom francuskim i włoskim, a dodatkowo był miejscem głośnej tragedii. Udział Polaka w rozwiązaniu tak prestiżowego i medialnego problemu alpejskiego był wydarzeniem bez precedensu w historii polskiego alpinizmu i dodał rodzimym wspinaczom odwagi do podejmowania najtrudniejszych wyzwań w Alpach i górach wysokich. W środowisku nosił przydomek „Palant”, który z czasem – pisany wielką literą – nabrał niemal symbolicznego, charyzmatycznego znaczenia. Długosz stał się jedną z legend polskiego taternictwa, stawianą obok takich postaci jak Mieczysław Świerz, Wincenty Birkenmajer czy Wiesław Stanisławski.
Istotną rolę odegrała również jego rozległa działalność publicystyczna. Pisał o wspinaczce zarówno w prasie specjalistycznej, jak i popularnej, na niespotykaną wcześniej w Polsce – zwłaszcza powojennej – skalę. Publikował relacje, wspomnienia i opowiadania m.in. w „Wierchach”, „Taterniku”, „Turyście”, „Przekroju” i „Dzienniku Polskim”. W pewnym sensie był pierwszym w kraju zawodowym alpinistą, który uczynił ze wspinania oraz jego popularyzowania swoją główną życiową działalność. Aktywnie uczestniczył w pracach Klubu Wysokogórskiego, prowadził szkolenia i działał jako ratownik górski. Tematyce ratownictwa oraz wypadków w górach poświęcił m.in. znane opowiadanie Kto woła pomocy. Był jednym z pionierów i organizatorów szkoleń wspinaczkowych dla wojska – podczas kontroli jednego z takich kursów poniósł śmierć.
Mówiono o nim także, że należał do ostatniego pokolenia taterników, którzy łączyli pasję górską z głęboką więzią z kulturą i obyczajem podhalańskim. Starsi górale traktowali go jak swojego, a po jego śmierci zaciągnęli honorową wartę przy jego grobie. W jednym z opowiadań (W dymie watry, znanym w środowisku jeszcze za jego życia, opublikowanym dopiero pośmiertnie) zamieścił obszerne fragmenty pisane gwarą, oddające klimat góralskiego świata.
Był silną, niezależną osobowością, skłonną do sporów – również z władzami Klubu Wysokogórskiego. Dwukrotnie zawieszano go w prawach członka za podejmowanie samotnych wspinaczek. Mimo uporu i bezkompromisowości cieszył się jednak uznaniem środowiska. Dowodem zaufania było powierzenie mu funkcji przewodniczącego Komisji Sportowej jako członkowi Zarządu Głównego Klubu Wysokogórskiego. Oddziaływał na środowisko taternickie nie tylko poprzez dokonania wspinaczkowe. Tworzył i popularyzował piosenki (część z nich przywoził od Słowaków), organizował happeningi, snuł barwne opowieści i wyróżniał się charakterystycznym stylem bycia. Był też otwarty na kontakty ze światem filmu i kabaretu – przez kilka lat współpracował z „Piwnicą pod Baranami”, dokąd wprowadził go przyjaciel i partner wspinaczkowy Jerzy Pilitowski. Napisał scenariusz do filmu dokumentalnego Zamarła Turnia (reż. Sergiusz Sprudin), ukończonego już po jego śmierci. Wcześniej, wspólnie z Pilitowskim, wystąpił w głównej roli w mniej znanym filmie taternickim Bronisława Pindelskiego Na Śnieżnej Grani.
Zginął tragicznie, spadając z grani Zadniego Kościelca w Tatrach Wysokich podczas kontroli kursu wspinaczkowego prowadzonego dla żołnierzy jednostki powietrznodesantowej z Krakowa. Przemieszczał się wówczas z rejonu ćwiczeń jednej kompanii do drugiej.
Został pochowany na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku (sektor P-III-50 i 51). Autorem koncepcji nagrobka był jego partner linowy, architekt Jerzy Pilitowski. Zamiast tradycyjnego pomnika postanowił ustawić nad grobem ważący ponad trzy tony głaz z moreny Morskiego Oka – miejsca, gdzie Długosz zwykł odpoczywać po wspinaczkach. Po ustawieniu kamienia przez kilka dni górale w strojach regionalnych pełnili przy nim honorową wartę.
Jego tragiczna śmierć wstrząsnęła środowiskiem wspinaczy, co zrodziło liczne spekulacje dotyczące okoliczności wypadku. Pojawiały się nawet sugestie, że mógł to być akt samobójczy – wskazywano na jego trudny charakter i obecne w twórczości motywy fatalistyczne. Najbardziej prawdopodobne wydaje się jednak, że zginął w wyniku poślizgnięcia się lub wykruszenia stopnia na stosunkowo łatwej, lecz silnie eksponowanej Grani Kościelców. W dniu tragedii w Tatrach panowały niesprzyjające warunki: gęsta mgła i zalegający w wielu miejscach śnieg, który spadł poprzedniej nocy – zjawisko rzadkie o tej porze roku, lecz możliwe w wysokogórskim terenie. Taką sytuację pogodową opisuje Janusz Kurczab w książce Filar Kazalnicy, a potwierdzają ją również archiwalne dane krakowskiego oddziału IMGW z obserwatorium na Kasprowym Wierchu.
wybrane prace:
1954 – główna rola w filmie Na Śnieżnej grani Bronisława Pindelskiego
1958 – Kto woła pomocy
1958, 1959 – Burza nad Alpami
1962 – autor scenariusza filmu dokumentalnego Zamarła Turnia Sergiusza Sprudina
1964, 1992, 1993 – Komin Pokutników
1994 – W dymie watry
kalendarium
1946 – rozpoczął uprawianie taternictwa
1953 - należał do najwybitniejszych i najbardziej czynnych taterników
1955 VII 19-21 - pierwsze wejście lewą stroną północno-wschodniej ściany Kazalnicy Mięguszowieckiej (z Czesławem Momatiukiem)
1955 X 12-13 - pierwsze wejście środkiem wschodniej ściany Mnicha (tzw. Wariant R, z Andrzejem Pietschem)
1956 - rozpoczął współpracę z „Piwnicą pod Baranami”
1956 III 28-31 - pierwsze kompletne zimowe przejście najdłuższej formacji ścianowej Tatr Polskich, filara Mięguszowieckiego Szczytu Wielkiego (z Andrzejem Pietschem), dokonane bez przerw
1956-1958 - przewodniczący Komisji Sportowej, którą pełnił jako członek Zarządu Głównego Klubu Wysokogórskiego
1957 III 6-8 - pierwsze zimowe wejście północno-wschodnią ścianą Kazalnicy (z Czesławem Momatiukiem, Andrzejem Pietschem i Marianem Własińskim), zastosowali poręczowanie
1957 VII 31 – VIII 2 - 7. powtórzenie zachodniej ściany Petit Dru (z Momatiukiem i Stanisławem Bielem)
1957, 1960, 1961 – wspinał się w Alpach
1958 III - IV – wspinał się w Pirinie
1958, 1959 – wspinał się w Kaukazie
1961 VIII 27-29 - pierwsze przejście środkowego filara Frêney w południowych urwiskach Mont Blanc w zespole z Brytyjczykami Christianem Boningtonem, Ianem Cloughem i Don Whillansem
źródła:
Publikacje Jana Długosza, [w:] „Taternik” nr 3, 1967, [około 55 pozycji, włącznie z wywiadami]
Publikacje Jana Długosza, [w:] Wywiad z Yeti, [około 65 pozycji, uzupełnienie oraz drobne poprawki listy z „Taternika” 1967], 1995
Zofia i Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska, Poronin 1995, 2004
Maria Jadwiga Minakowska, Wielka genealogia Minakowskiej (Wielcy.pl), wydanie z 20.03.2024