Jan Deszcz

(20 czerwca 1918 Pittsfield, USA – 15 marca 2003 Kraków)

lekarz, społecznik, realizator idei hospicyjnej w Polsce 

rodzina

urodził się w USA, rodzina powróciła do Polski

syn Stanisława i Marii z domu Kowal

rodzeństwo: Władysław, Helena, Katarzyna

2-go lutego 1949 roku zawarł ślub z Józefą Kargol, koleżanką ze studiów

dzieci: Maria, Anna, Katarzyna, Janina oraz Jadwiga

biogram

           Oboje jego rodzice wywodzili się z Ujścia Jezuickiego i wyemigrowali do Ameryki w poszukiwaniu pracy oraz lepszych warunków życia. Po zakończeniu I wojny światowej, gdy Polska odzyskiwała niepodległość, zdecydowali, że matka wraz z dziećmi powróci do ojczyzny. Przypłynęli do Gdańska, następnie zatrzymali się w Ujściu Jezuickim, by po zakupie kilku morgów ziemi i drewnianego domu osiąść ostatecznie w Wietrzychowicach. Uczęszczał tam do szkoły powszechnej oraz do ochronki w Miechowicach, a później kontynuował naukę w gimnazjum w Tarnowie (dzisiejsze I Liceum Ogólnokształcące im. Kazimierza Brodzińskiego). Już od najmłodszych lat wyróżniał się aktywnością społeczną – w czasie nauki gimnazjalnej działał w Polskim Czerwonym Krzyżu, Sodalicji Mariańskiej oraz w harcerstwie. Po zdaniu matury rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim.

           Wybuch wojny w 1939 roku przerwał jego edukację. Podejmował różne prace, m.in. w szpitalu w Tarnowie, który jednak po zbombardowaniu został ewakuowany. Wyruszył wówczas rowerem w drogę po południowej Polsce, poszukując miejsca, gdzie mógłby kontynuować służbę medyczną. Przemierzył Dąbrowę, Kielce, Kolbuszową, Rzeszów, Nisko, Stalową Wolę i Łańcut, aż dotarł do Tomaszowa Lubelskiego. Tam jako ochotnik został przydzielony do kolumny sanitarnej dywizji piechoty, z którą przeszedł przez Zamość i Krasnystaw do Łucka. Po wkroczeniu wojsk sowieckich, w okolicach Buska, oddział został rozbrojony i rozproszony. Po blisko miesiącu spędzonym we Lwowie oraz kilku nieudanych próbach przedostania się przez San do okupowanej części kraju, w uroczystość Wszystkich Świętych powrócił do rodzinnego domu.

           Wkrótce złożył przysięgę i został włączony w szeregi konspiracyjnego Związku Walki Zbrojnej. Wykorzystując swoje zainteresowania i nabyte umiejętności, zorganizował służbę sanitarną najpierw na terenie placówki, a następnie całego obwodu. Powierzono mu także funkcję rezydenta wywiadu wojskowego. Pełnił rolę łącznika Komendanta Obwodu oraz zajmował się kolportażem prasy podziemnej. Po ukończeniu specjalistycznego przeszkolenia objął kierownictwo gminnej kolumny sanitarno-epidemiologicznej. Dzięki temu mógł zatrudnić kilkanaście osób, chroniąc je tym samym przed wywiezieniem na roboty przymusowe do Niemiec. Działania tej służby przyczyniły się m.in. do zahamowania szerzącej się epidemii duru brzusznego. Równolegle angażował się w życie parafii – pod kierunkiem organisty Wojciecha Grzanki współorganizował chór kościelny. Fala aresztowań w lokalnych strukturach konspiracyjnych na pewien czas sparaliżowała działalność organizacji. Jemu udało się uniknąć zatrzymania, jednak przez pół roku musiał ukrywać się na plebanii w Grobli. Mimo to nie zaprzestał pracy konspiracyjnej.

           Po uruchomieniu szpitala powszechnego w Dąbrowie Tarnowskiej podjął tam pracę jako wolontariusz. Niósł pomoc nie tylko oficjalnym pacjentom placówki, lecz także udzielał wsparcia rannym partyzantom. Gdy sporządzono listę 60 osób zdekonspirowanych na terenie gminy, znalazło się na niej również jego nazwisko. W porę ostrzegła go telefonicznie siostra Helena – dosłownie uniknął śmierci. Zmuszony był ukrywać się u rodziny w Ujściu Jezuickim, jednak nie przerwał działalności konspiracyjnej. Brał udział w akcji „III Most”, podczas której jego patrol sanitarny zabezpieczał lądowisko dla samolotu. Przebywał w ukryciu w Jadownikach Mokrych, zmieniając miejsca zakwaterowania. Prowadził tam kursy opatrunkowe w ramach „Zielonego Krzyża”. W czasie ograniczonej akcji „Burza” zorganizował prowizoryczny szpital polowy, gdzie sprawował opiekę nad rannymi i chorymi.

           Po zakończeniu wojny powrócił do pracy w szpitalu w Dąbrowie Tarnowskiej. Dzięki jego staraniom oraz interwencji kilku innych osób udało się uchronić znaczną część wyposażenia medycznego, co umożliwiło sprawne funkcjonowanie oddziału chirurgicznego. Gdy na Uniwersytecie Jagiellońskim reaktywowano wydział lekarski, postanowił wznowić studia przerwane wybuchem wojny. Zamieszkał ponownie w Domu Medyków, gdzie przebywał jeszcze przed 1939 rokiem.

           W tym samym czasie w Wietrzychowicach powstał komitet budowy nowej szkoły – w jego skład wszedł również Jan Deszcz. W Krakowie, w środowisku Wojewódzkiego Zarządu PSL, pojawiła się inicjatywa zorganizowania młodzieży chłopskiej. Nie udało się wprawdzie przywrócić działalności przedwojennej Polskiej Akademickiej Młodzieży Ludowej, jednak uzyskano zgodę na powołanie akademickich „Wici”. Organizacja ta szybko nabrała rozmachu, przede wszystkim dzięki dużemu zaangażowaniu młodzieży wiejskiej, w tym także jego samego.

           Na Uniwersytecie Jagiellońskim, przy uzupełnianiu składu zarządu Bratniej Pomocy Studentów UJ, powierzono mu funkcję wiceprezesa jako reprezentantowi Wydziału Lekarskiego. Drugim wiceprezesem został Karol Wojtyła, przedstawiciel Wydziału Teologicznego. Po kilku miesiącach kurator organizacji, prof. Stanisław Pigoń, przekazał Janowi Deszczowi kierowanie tą największą studencką instytucją samopomocową. Bratnia Pomoc odgrywała istotną rolę w życiu jego oraz wielu innych studentów. W 1946 roku zarząd wystosował odezwę zachęcającą do udziału w obchodach 3 maja. Jako prezes Jan Deszcz poprowadził pochód spod kościoła Mariackiego w kierunku siedziby partii. Demonstracja została rozpędzona, a wobec uczestników zastosowano represje. Starając się zapobiec eskalacji napięcia, prowadził rozmowy z funkcjonariuszami Urzędu Bezpieczeństwa i apelował do studentów o rozejście się. Tego samego dnia po południu, wraz z władzami uczelni, udał się do II Domu Akademickiego, gdzie wcześniej dokonano aresztowań, i był obecny podczas rewizji prowadzonej przez UB. W trakcie przesłuchań składał zeznania korzystne dla zatrzymanych, co w konsekwencji doprowadziło do jego własnego aresztowania. W jego obronie interweniowali rektor UJ oraz przedstawiciele Bratniej Pomocy – zarówno u wojewody, jak i w Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego. Na wolność wyszedł dopiero po spotkaniu prezesów Bratnich Pomocy i reprezentantów uczelni z premierem Edwardem Osóbką-Morawskim w Krakowie. Podczas rozmów studenci domagali się jego uwolnienia; po interwencji premiera został zwolniony jeszcze tego samego dnia.

           Po ukończeniu studiów wraz z żoną odbył staże podyplomowe w krakowskich klinikach, jednak nie otrzymali tam etatów. Wkrótce został powołany do wojska, lecz po trzech miesiącach zwolniono go jako osobę politycznie niepewną. Wyjechał do Gliwic, gdzie podjął pracę w hufcach Służby Polsce oraz rozpoczął staż lekarski w Szpitalu Miejskim na oddziale chirurgii ogólnej i urazowej. W gliwickiej placówce pracował razem z żoną Józefą przez cztery lata. Często pełnił funkcję lekarza w komisjach poborowych. Przez dwa turnusy był lekarzem 22. Brygady SP w Paczynie koło Gliwic, a okresowo dyżurował również w pogotowiu ratunkowym i w szpitalu.

           Korzystając z propagowanego wówczas hasła „Kadry dla Nowej Huty”, doprowadził do przeniesienia siebie i żony do Krakowa. Oboje rozpoczęli pracę w powstającym szpitalu w Nowej Hucie; on został zatrudniony na oddziale chirurgii ogólnej. Działał także społecznie w związku zawodowym służby zdrowia, którego opinia miała istotne znaczenie. Uzyskał drugi stopień specjalizacji z chirurgii ogólnej, a następnie z chirurgii urazowej. Po ukończeniu budowy szpitala i nadaniu mu imienia Stefana Żeromskiego w uroczystym otwarciu uczestniczył minister zdrowia, który odznaczył go Złotym Krzyżem Zasługi. Wraz z rozwojem placówki wyodrębniono z chirurgii ogólnej oddział chirurgii urazowej, a później ortopedyczno-urazowej. Konkurs na stanowisko ordynatora wygrał dr Deszcz, jednak został on unieważniony, ponieważ zabezpieczał medycznie procesję z Wawelu na Skałkę, co spotkało się z dezaprobatą władz. Powtórzony konkurs przyniósł ten sam rezultat. Ostatecznie, pod naciskiem środowiska lekarskiego, władze zatwierdziły jego nominację na ordynatora. Cieszył się dużym autorytetem i uznaniem wśród lekarzy; przez ponad dwie kadencje pełnił funkcję dziekana Rady Ordynatorów. Znaczną część życia poświęcił idei utworzenia Hospicjum św. Łazarza w krakowskiej Nowej Hucie. Był członkiem grupy inicjatywnej powołującej pierwsze w Polsce stowarzyszenie hospicyjne – Towarzystwo Przyjaciół Chorych „Hospicjum”.

           Był wielokrotnie wyróżniany za swoją działalność zawodową i społeczną. Wśród przyznanych mu odznaczeń znalazły się m.in. Krzyż Polonia Restituta, Złoty Medal Batalionów Chłopskich, Krzyż Grunwaldu, Medal Bene Meritus – Zasłużony dla Bratniej Pomocy Studentów UJ, Złoty Medal „Za Zasługi w Służbie Zdrowia”, Srebrny Medal Cracoviae Merenti – Zasłużony dla Miasta Krakowa oraz tytuł Honorowego Obywatela Gminy Wietrzychowice. Zakon Rycerski i Szpitalniczy św. Łazarza z Jerozolimy (Austriacki Wielki Przeorat) przyjął go w swoje szeregi, a po odrodzeniu struktur zakonu w Polsce powierzył mu funkcję przeora Wielkiego Przeoratu w kraju.

           Uroczystości pogrzebowe odbyły się w Arce Pana w Nowej Hucie. Mszy świętej przewodniczył kardynał Franciszek Macharski w koncelebrze z 22 kapłanami. Został pochowany w rodzinnym grobowcu na Cmentarzu Podgórskim w Krakowie.

           Zyskał przydomek „Współczesnego Judyma”, ponieważ bezinteresownie leczył ubogich mieszkańców Nowej Huty, nie pobierając opłat za wizyty domowe.
kalendarium

1920 IX – rodzina przypłynęła do Gdańska

1938 – po maturze został przyjęty na pierwszy rok medycyny w Uniwersytecie Jagiellońskim

1939 – wojna przerwała studia medyczne

1944 – na początku roku został zatrudniony w szpitalu w Dąbrowie Tarnowskiej

1945-1947 - prezes samopomocowej organizacji studenckiej „Bratnia Pomoc”

1946 V 3 – brał udział w święcie 3-go maja

1946 VI – aresztowany

1946 VI 21 - zwolniony po interwencji u premiera

1947 - kandydował na posła do parlamentu z mikołajczykowskiej listy PSL

1947 – uzyskał absolutorium

1947 V - na walnym zebraniu „Bratniaka” otrzymał absolutorium i uchwalono dla Niego godność „Bene Meristus BPSUJ”

1949 IV 20 – wraz z żoną uzyskali dyplomy lekarzy

1949 IX - XII – w wojsku

1950 - otrzymał zakaz przebywania w Krakowie

1950 I – w Gliwicach podjął pracę w hufcach Służby Polsce i staż lekarski w Szpitalu Gliwickim na Oddziale Chirurgii Ogólnej i Urazowej

1952 - uzyskał specjalizację I stopnia z chirurgii ogólnej

1953 - kierownik Górniczej Przychodni Lekarskiej przy kopalni Sośnica

1953 – przyjechał do Nowej Huty i podjął pracę w poradni chirurgicznej przy Kombinacie Metalurgicznym

1954 III - po otwarciu szpitala im. Żeromskiego pracował na oddziale chirurgicznym

1957 - uzyskał II stopień specjalizacji w zakresie chirurgii ogólnej, a następnie II stopień specjalizacji z chirurgii urazowej

1959 - Złoty Krzyż Zasługi

1966 X – 1992 – ordynator oddziału chirurgi urazowej

1980 – dziekan Rady Ordynatorów

1981 - należał do grupy inicjatywnej powołującej pierwsze w Polsce stowarzyszenie hospicyjne Towarzystwo Przyjaciół Chorych „Hospicjum”

1985-1994 – prezes Towarzystwo Przyjaciół Chorych „Hospicjum”

1989 - Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski

1990 - kawaler Wielkiego Krzyża (GCLJ) Zakonu Rycerskiego i Szpitalniczego Św. Łazarza z Jerozolimy

1991 – członek Zakonu Rycerskiego i Szpitalniczego Św. Łazarza z Jerozolimy z Austriackiego Wielkiego Przeoratu

1994-2003 - polski przeor Zakonu Rycerzy św. Łazarza z Jerozolimy (tzw. Przeoratu Polski obediencji paryskiej)

1997 - srebrny Medal Cracoviae Merenti

źródła:

Czesław Brzoza, 3 Maja 1946 w Krakowie, Kraków 1996

Jacek Krąg, Nestor chirurgów, „Głos Nowej Huty” (28), 12 lipca 1985

Jan Franczyk, Dr Jan Deszcz, „Głos – Tygodnik Nowohucki” (12), 2003