Włodzimierz Józef Demetrykiewicz
(9 października 1859 Złoczów – 13 kwietnia 1937 Kraków)
prawnik, archeolog, konserwator zabytków, nauczyciel akademicki
rodzina
syn Józefa (1828-1881), lekarza, i Antoniny z Kuszpecińskich (1832-1899)
Włodzimierz Demetrykiewicz (1859-1937), data 1 stycznia 1930, źródło: NAC, autor A. Pawlikowski
brat Mieczysława Antoniego (1865-1941), Stanisława Franciszka (1867-1868)
biogram
Kształcił się w szkołach powszechnych i średnich w Rzeszowie oraz w gimnazjum w Tarnowie. Najpierw podjął studia prawnicze, a następnie studiował historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Swoją wiedzę z zakresu historii sztuki poszerzał także na uniwersytecie w Wiedniu. Po zakończeniu edukacji objął stanowisko konserwatora zabytków starożytnych w krakowskim Urzędzie Konserwatorskim.
Angażował się w działalność licznych gremiów naukowych: uczestniczył w pracach Komisji Archeologicznej AU, pełnił funkcję sekretarza Komisji Historii Sztuki AU oraz Komisji Antropologicznej AU, a także przewodniczył Komisji Antropologii i Prehistorii PAU. Był członkiem korespondentem Komisji Centralnej w Wiedniu do spraw Badania i Konserwacji Zabytków oraz sekretarzem Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej. Należał również jako członek korespondent do Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Otrzymał godność członka honorowego Polskiego Towarzystwa Prehistorycznego, Sekcji Archeologicznej Muzeum Królewskiego w Pradze oraz Towarzystwa Opieki nad Polskimi Zabytkami Sztuki i Kultury. Był ponadto członkiem Towarzystwa Antropologicznego w Wiedniu oraz Towarzystwa Starożytników w Królewcu,
Z wykształcenia był prawnikiem, a z zamiłowania i praktyki – archeologiem, historykiem sztuki oraz konserwatorem zabytków. Należał do Komisji Historii Sztuki Akademii Umiejętności. Szczególnie interesowała go archeologia pradziejowa, choć na początku swojej działalności badawczej poświęcał się także historii sztuki. Opublikował cenione prace z zakresu konserwatorstwa, w tym memoriał dotyczący reformy służb konserwatorskich w Austrii i Galicji, a także kilkadziesiąt rozpraw archeologicznych obejmujących szerokie spektrum zagadnień – od paleolitu po wczesne średniowiecze. Istotny wpływ na kierunek jego badań i aktywność naukową wywarł jego mistrz, Józef Łepkowski – profesor archeologii i sztuki starożytnej, założyciel pierwszej w Polsce katedry archeologii oraz twórca Gabinetu Archeologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Został powołany na członka korespondenta austriackiej Cesarsko-Królewskiej Komisji Centralnej do spraw Badania i Konserwacji Zabytków Architektury. W początkowym okresie pracy konserwatorskiej zajmował się ochroną obiektów architektonicznych, z czasem jednak skoncentrował się na zabezpieczaniu zabytków prehistorycznych.
Objął funkcję kustosza Muzeum Archeologicznego Akademii Umiejętności, mieszczącego się przy ul. Sławkowskiej 17 w Krakowie. Dzięki jego zaangażowaniu zbiory placówki znacząco się rozrosły, co w konsekwencji wymusiło stopniowe powiększanie przestrzeni muzealnej. Wkrótce po nominacji został wybrany do Komisji Antropologicznej AU, a następnie mianowano go członkiem korespondentem Akademii.
Otrzymawszy stypendium Akademii Umiejętności, odbył podróż naukową po muzeach archeologicznych w Szwecji, Danii, Niemczech, na Węgrzech i w Rosji, nawiązując kontakty oraz współpracę z czołowymi badaczami pradziejów. Równocześnie prowadził liczne wykopaliska na obszarze Galicji, Bukowiny oraz Królestwa Polskiego. Szczególne znaczenie miały badania w jaskini Werteba w Bilczu Złotym, skąd pozyskał dla muzeum cenną kolekcję neolitycznej ceramiki malowanej. Zasób muzealny powiększał się także dzięki jego współdziałaniu z innymi uczonymi i kolekcjonerami, m.in. Marianem Wawrzenieckim oraz Wandalinem Szukiewiczem. Włączył do zbiorów część kolekcji po zmarłym w 1910 roku Zygmuncie Glogerze, a także znaczną kolekcję zabytków archeologicznych hr. Jana Zawiszy, pozostającą w posiadaniu księżnej Marii z Zawiszów Radziwiłłowej.
Przy wsparciu studentów, a także własnym nakładem pracy, zajmował się opracowywaniem i systematyzowaniem zbiorów muzealnych. Korzystał również z pomocy specjalistów, m.in. antropologa Kazimierza Stołyhwy oraz Włodzimierza Antoniewicza, który w przyszłości objął stanowisko kustosza Muzeum Zamku na Wawelu, a następnie został dyrektorem Muzeum Archeologicznego w Warszawie. Współdziałał także z Erazmem Majewskim – przyrodnikiem, archeologiem i kolekcjonerem, założycielem warszawskiego Muzeum Archeologicznego.
Jako kustosz wielokrotnie zwracał uwagę na niedostateczne zaplecze organizacyjne i techniczne muzeów, podkreślając brak odpowiednio przygotowanych placówek, których pracownicy mogliby prowadzić profesjonalne badania i wykopaliska archeologiczne. Krytykował również niewystarczające finansowanie muzeów archeologicznych. Z jego inicjatywy rozbudowano gmach Akademii, co umożliwiło przeniesienie Muzeum w 1914 roku do nowych, bardziej przestronnych pomieszczeń. Zabiegał ponadto o scalenie rozproszonych po krakowskich instytucjach zbiorów archeologicznych, jednak realizację tych planów przerwał wybuch wojny. Dzięki jego staraniom znaczną część kolekcji udało się zabezpieczyć i uchronić przed grabieżą oraz rozproszeniem.
W latach wojennych przebywał w Wiedniu i w Szwajcarii, gdzie pracował w Muzeum Polskim w Rapperswilu. Po powrocie do kraju ponownie związał się z krakowskim Muzeum – najpierw jako kustosz, a następnie jako jego dyrektor. W okresie jego kierownictwa Muzeum Archeologiczne zyskało rangę znaczącego ośrodka naukowego, przyciągającego badaczy zarówno z Polski, jak i z zagranicy.
W swojej działalności naukowej koncentrował się na archeologii pradziejowej Małopolski, zagadnieniach prawnej ochrony zabytków, konserwatorstwie, muzealnictwie oraz dziejach architektury Krakowa. Jako pierwszy przeprowadził wszechstronne badania nad okresem lateńskim na terenie Małopolski, a także podjął próbę syntetycznego ujęcia prahistorii Galicji. Zajmował się ponadto problematyką polskiego paleolitu oraz tarnobrzeską grupą kultury łużyckiej.
Profesor Włodzimierz Demetrykiewicz na Kopcu Krakusa, fot. 1935, NAC 1-N-953-9
Przyczynił się do ocalenia gotyckiego kościoła w Tarnowie, sporządził inwentaryzację zabytków prahistorycznych w Polsce oraz postulował, by opieka nad zabytkami sztuki pozostawała wyłącznie w gestii wyspecjalizowanych urzędów konserwatorskich. Wśród jego wychowanków znaleźli się m.in. Włodzimierz Antoniewicz, Roman Grodecki i Leon Kozłowski.
Pochowany na Cmentarzu Rakowickim (kwatera U, rząd północno-zachodni, grób po lewej grobowca Schnilzlów).
wybrane prace:
1891 - Opis kościołów, Wawelu, Sukiennic i innych starożytnych gmachów Krakowa
1894 - Doba przedhistoryczna w Galicji
1897 - Cmentarzyska i osady przedhistoryczne w okolicach Tarnobrzega i Rozwadowa nad Sanem
1897 - Kurhany w Przemyskiem i Drohobyckiem
1898 - Vorgeschichte Galiziens
1898 - Wykopaliska w Jadownikach Mokrych i Gorzowie oraz inne ślady epoki La Tene w Galicji zachodniej
1900 - Korony bronzowe przedhistoryczne znalezione na obszarze ziem dawnej Polski
1900 - Warunki pracy naukowej na polu archeologii przedhistorycznej w Polsce i kwestya ich zasadniczej poprawy
1901 - Przedhistoryczna ceramika z półksiężycowatymi uchami
1903 - Groty wykute w skałach Galicji Wschodniej pod względem archeologicznym
1910 - Figury kamienne tzw. bab w Azji i Europie i stosunek ich do mitologii słowiańskiej
1914 - Najstarszy paleolit na ziemiach polskich oraz inne wykopaliska odkryte w jaskini Okiennik koło wsi Skarzyce w powiecie będzińskim z Wiktorem Kuźniarem
1924 - Z rozważań nad potrzebami prehistorii w Polsce
kalendarium
1884 - obronił doktorat praw na UJ po przedstawieniu pracy Konserwatorstwo dla zabytków archeologicznych. Rzecz ze stanowiska dziejów kultury i nauki porównawczej prawa
1887 - mianowany członkiem korespondentem austriackiej Cesarsko-Królewskiej Komisji Centralnej do Badania Konserwacji Zabytków Architektury
1890-1895 - sekretarz Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej
1890-1891 - uzupełniał studia z historii sztuki na uniwersytecie w Wiedniu
1891-1892 - podjął pracę konserwatora zabytków starożytnych w Urzędzie Konserwatorskim w Krakowie
1896–1919 - redagował „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne AU w Krakowie”
1899-1900 - dzięki stypendium z Akademii Umiejętności zwiedził muzea archeologiczne w Szwecji, Danii, Niemczech, na Węgrzech i w Rosji
1901 - zajął się ochroną zabytków prehistorycznych
1902 - docent w Gabinecie Archeologicznym UJ
1894 - objął stanowisko kustosza Muzeum Archeologicznego Akademii Umiejętności
1903 – członek korespondent Akademii
1907 - profesor tytularny, prowadził wykłady z archeologii pradziejowej Polski
1910 - pozyskał część zbiorów po zmarłym Zygmuncie Glogerze
1916 - członek korespondent Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk
1919 – powrócił do kraju, podjął pracę w krakowskim Muzeum jako kustosz
1919 - profesor nadzwyczajny i kierownik Katedry Prehistorii
1921 - profesor zwyczajny i dyrektor Zakładu Prehistorii
1921-1928 - kierownik Muzeum Archeologicznego PAU
1924 - członek honorowy Polskiego Towarzystwa Prehistorycznego
1928 – dyrektor Muzeum Archeologicznego PAU
1930 - członek czynny PAU (wcześniej AU)
źródła:
Polski Słownik Biograficzny, T. 5: Dąbrowski Jan Henryk – Dunin Piotr, Kraków 1939-1946
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Małgorzata Przeniosło, Marek Przeniosło, Słownik biograficzny profesorów Drugiej Rzeczypospolitej, Kielce 2022
A. Śródka, P. Szczawiński, Biogramy uczonych polskich, Wrocław 1983
Jan Wiktor Tkaczyński (red.), Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017, Kraków 2018
M. Woźny, Włodzimierz Demetrykiewicz (1859–1937) i pierwszy prehistoryk z Krakowa, „Materiały Archeologiczne” 2010, z. XXXVIII
M. Woźny, Włodzimierz Demetrykiewicz (1859–1937). Prehistoryk z przełomu wieków, Kraków 2018
Stanisław Łoza, Czy wiesz kto to jest?, Warszawa 1938
Maria Jadwiga Minakowska, Wielka genealogia Minakowskiej (Wielcy.pl), wydanie z 18.01.2023