Henryk Dembiński
(16 stycznia 1791 Strzałków k. Stopnicy, kieleckie - 13 czerwca 1864 Paryż)
wojskowy, generał
rodzina
herbu Nieczuja
syn chorążego krakowskiego Ignacego, szambelana Stanisława Augusta i posła na Sejm Czteroletni, oraz Marianny z Moszyńskich, córki hrabiów Moszyńskich, grand-metrów saskiego dworu
Henryk Dembiński (1791-1864), około 1850 roku, Wojciech Stattler (1800–1875), źródło: Muzeum Narodowe w Warszawie
rodzeństwo: Leona (1781-1824), mąż Józef Stanisław hrabia Wielopolski; Ludwik (1785-1835), żona Amelia Anna Dembińska herbu Rawicz; Karolina; Cecylia: Tekla, mąż Walenty Maciej Osławski; Anna, mąż Karol Libiszowski; Kasper; Jan; Wacław
25 października 1815 roku w Warszawie poślubił Helenę Turno
dzieci: Wacława; Jan (1822-1861); Karol Konrad (1828-1842), żona Wiktoria Mieroszewska; Ludwika; Henryka Tekla, mąż Feliks Chwalibóg
biogram
Wczesne dzieciństwo spędził we wsi Góry, w majątku należącym do jego dziadka. Gdy rodzice nabyli Sędziejowice, zamieszkał z nimi w dużym dworze. Uczył się w krakowskim gimnazjum, a później kształcił w wiedeńskiej Akademii Inżynierii. Nie przyjął proponowanego stopnia oficerskiego w armii austriackiej – wolał wstąpić jako zwykły żołnierz do 5. Pułku Strzelców Konnych Księstwa Warszawskiego. Szybko awansował: najpierw na porucznika, a następnie – podczas bitwy pod Smoleńskiem – na kapitana. Walczył w kampaniach lat 1812–1814, biorąc udział m.in. w starciach pod Smoleńskiem, Możajskiem, Tarutinem, Krasnem i nad Berezyną, a szczególnie wyróżnił się pod Lipskiem. Po upadku Napoleona zrezygnował ze służby wojskowej i zajął się gospodarowaniem. W 1825 roku był posłem na Sejm Królestwa Polskiego, a przez krótki czas mieszkał także w Witkowicach koło Ropczyc.
Na początku powstania listopadowego organizował oddziały w Krakowskiem. Po awansie na pułkownika objął dowództwo brygady jazdy i walczył m.in. pod Dębem Wielkim oraz Kuflewem, a potem uczestniczył w wyprawie przeciw gwardii rosyjskiej. Po bitwie pod Ostrołęką zasłynął w wyprawie na Litwę w korpusie generała A. Giełguda. Kiedy większość sił przekroczyła granicę pruską, on – dowodząc kilkutysięcznym oddziałem – przeprowadził sprawny odwrót i zdołał przebić się do Warszawy. Otrzymał nominację na generała dywizji, został gubernatorem stolicy, a następnie na krótko zastępcą wodza naczelnego. Podczas szturmu Warszawy kierował obroną prawego skrzydła.
Po klęsce powstania przebywał najpierw w Dreźnie, gdzie opisał swój odwrót z Litwy i opublikował go po niemiecku. Tekst ten szybko przyniósł mu rozgłos w Europie, co miało znaczenie dla jego dalszych losów wojskowych. Później mieszkał w Heidelbergu i Strasburgu, a ostatecznie osiadł na emigracji we Francji, w Paryżu, związany z obozem A. J. Czartoryskiego. Wchodził również w skład władz Związku Jedności Narodowej.
Wyjechał do Kairu z zamiarem organizowania armii kedywa Mohammada Alego Paszy – władcy Egiptu i sojusznika Francji. Jednak pod naciskiem Rosji kedyw nie chciał zatrudniać polskich oficerów, więc wrócił do Paryża. Zanim opuścił Kair, ufundował własnym kosztem obelisk ku czci Józefa Sułkowskiego. Wysunął też wobec hiszpańskiej królowej Krystyny projekt utworzenia polskiego korpusu, ale nie doszedł on do skutku. Angażował się ponadto w koncepcje osiedlenia polskiej emigracji w Turcji – najlepiej na Cyprze – jako przyszłej kadry dla polskiego powstania oraz instruktorów nowoczesnych formacji tureckich.
W czasie Wiosny Ludów udał się do Wrocławia, gdzie zorganizował zjazd delegatów z zaboru pruskiego i austriackiego. Uczestniczył w Zjeździe Słowiańskim w Pradze, a po zbombardowaniu miasta przez Austriaków powrócił do Paryża. Na wezwanie węgierskiego rządu powstańczego przedostał się na Węgry w przebraniu kupca. Dotarł do Debreczyna, otrzymał stopień feldmarszałka-porucznika i współdowodził działaniami w północnych Węgrzech. Walczył m.in. pod Szolnokiem, Tornallyą i Kápolną. Wskutek napięć i buntu generała Artúra Görgeya musiał oddać mu naczelne dowództwo. Później pełnił funkcję szefa sztabu naczelnego wodza Mészárosa, a na krótko sam został naczelnym wodzem wojsk węgierskich. Po klęsce generała Bema pod Temeszwarem i upadku powstania schronił się w Turcji. Internowany przez Turków w Kiütahyi, odzyskał wolność dzięki interwencji posła francuskiego i wrócił do Paryża.
W okresie wojny krymskiej zgłaszał gotowość objęcia samodzielnego dowództwa, lecz jego oferty ostatecznie nie przyjęto. Ostatnie lata życia spędził w bardzo trudnych warunkach materialnych. W późniejszym etapie emigracyjnych losów – po wyjeździe do Turcji – związał się także z armią sułtana osmańskiego Abdülmecida I.
Powrócił do Paryża, gdzie zmarł. Pochowany na cmentarzu w Montmorency.
Jego żona, Helena z Turnów, do śmierci mieszkała z dziećmi we własnym domu przy Rynku Głównym 12; prowadziła tu znany z patriotycznej atmosfery salon; w lutym 1836, gdy wydalano z miasta uczestników powstania listopadowego, świadczyła im znaczna pomoc, żywiąc i wyposażając więzionych w Podgórzu „emigrantów".
wybrane prace:
1832 - Mein Feldzug nach und in Litthauen und mein Rückzug von Kurszany nach Warschau
1860 - Pamiętnik Henryka Dembińskiego, jenerała wojsk polskich
1875 – Jenerała Henryka Dembińskiego pamiętniki o powstaniu w Polsce r. 1830-1831
kalendarium
1806-1809 - uczył się w wiedeńskiej Akademii Inżynierii
1809 - zaciągnął się jako szeregowiec do armii Księstwa Warszawskiego
1810 – adiutant podoficer
1811 - awansowany na podporucznika
1812 – porucznik
1812 - pod Smoleńskiem awansowany na stopień kapitana
1813 X 16-18 – wyróżnił się pod Lipskiem
1814 – adiutant zastępcy ministra wojny Księstwa Warszawskiego generała J. Wielhorskiego
1815 – odszedł z wojska
1825 – poseł na Sejm Królestwa Polskiego
1831 II – pułkownik, dowódca pułku
1831 III 31 – brał udział w bitwie pod Dębem Wielkim
1831 IV 25 - brał udział w bitwie pod Kuflewem
1831 IV 29 – generał brygady
1831 V 26 – walczył pod Ostrołęką
1831 VII 8 – Złoty Krzyż Zasługi
1831 VIII 3 – przedostał się do Warszawy
1831 VIII 4 – mianowany generałem dywizji
1831 VIII 9-12 – gubernator wojskowy stolicy
1831 X 5 – przeszedł z Rybińskim do Prus
1832 IV - w Strasburgu
1832 V – powołany do tzw. Delegacji Generałów
1832 – jesienią zamieszkał w Paryżu
1832 – członek Towarzystwa Historyczno-Literackiego
1833 V – wyjechał do Kairu
1835 – proponował hiszpańskiej królowej Krystynie utworzenia polskiego korpusu
1837 I 26 - podpisał petycję do Izby Deputowanych w sprawie zasiłków dla emigrantów polskich
1848 V 5 – we Wrocławiu zorganizował zjazd kilkudziesięciu delegatów z zaborów pruskiego i austriackiego
1849 I – przybył do Debreczyna, Węgry
1849 II 12 – objął naczelne dowództwo
1849 II 26-27 – pod Kápolną zmuszony został do odwrotu i stracił dowodzenie
1849 IV – dowódca korpusu w północnych Węgrzech
1849 V – szef sztabu naczelnego wodza Mészârosa
1851 III – zwolniony z internowania przez Turków
1851 III – powrócił do Paryża
1862 III 2 - podpisał akt założenia Stowarzyszenia Podatkowego
źródła:
Pamiętnik Henryka Dembińskiego, jenerała wojsk polskich, Poznań 1860
Pamiętnik Henryka Dembińskiego generała wojsk polskich, cz. 1 Warszawa 1909
Robert Bielecki, Słownik biograficzny oficerów powstania listopadowego, Warszawa 1995
Bartłomiej Szyndler, Henryk Dembiński 1791-1864, Warszawa 1984
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Maria Jadwiga Minakowska, Wielka genealogia Minakowskiej (Wielcy.pl), wydanie z 17.01.2023