Izydora Dąmbska
(3 stycznia 1904 Lwów – 18 czerwca 1983 Kraków)
filozof, logik, metodolog, tłumaczka
rodzina
pochodziła z rodziny senatorskiej Dąmbskich z Lubrańca, herbu Godziemba, zamieszkujących na Kujawach
najmłodsza córka Stanisława, posła Sejmu Krajowego Galicji, późniejszego senatora II Rzeczypospolitej, i Antoniny Zaleskiej
biogram
Wykształcenie elementarne i średnie zdobywała w domu na prywatnych lekcjach. Maturę zdała jako eksternistka w Prywatnym Gimnazjum Realnym Sióstr Urszulanek we Lwowie, po czym rozpoczęła studia filozoficzne na Uniwersytecie Jana Kazimierza. Kształciła się pod opieką prof. Kazimierza Twardowskiego, mentora kilku pokoleń polskich filozofów. W czasie studiów uczęszczała także na wykłady m.in. Mścisława Wartenberga (historia filozofii), Kazimierza Ajdukiewicza (logika), Juliusza Kleinera (historia literatury) oraz Romana Ingardena.
Po zdaniu egzaminu państwowego i uzyskaniu uprawnień pracowała w lwowskich szkołach ogólnokształcących i pedagogicznych jako nauczycielka języka polskiego oraz propedeutyki filozofii. Gdy Twardowski przeszedł na emeryturę, ona również odeszła z Uniwersytetu we Lwowie i – dzięki stypendium z Funduszu Kultury Narodowej – odbyła ośmiomiesięczną podróż naukową. Odwiedziła Wiedeń, gdzie nawiązała kontakty z Kołem Wiedeńskim, zwłaszcza z Moritzem Schlickiem, następnie Berlin, gdzie zetknęła się z Hansem Reichenbachem, a w Paryżu słuchała wykładów André Lalande’a, Leona Brunschvicga i Édouarda Le Roya oraz zbudowała liczne relacje z tamtejszym środowiskiem filozoficznym, utrzymywane potem przez całe życie. Szczególnie blisko związała się z Wandą Borkowską, Ireną Gałęzowską i Eugeniuszem Minkowskim. W trakcie wyjazdu pozostawała w stałej korespondencji z Twardowskim, który wspierał ją radą, a jego autorytet i listy polecające ułatwiały jej nawiązywanie kontaktów za granicą. Owocem wyprawy stało się również kilka artykułów i rozpraw.
Po powrocie ponownie pracowała w lwowskich szkołach średnich, jednocześnie utrzymując bliskie związki z Uniwersytetem Jana Kazimierza. Współtworzyła lwowskie życie filozoficzne, działając aktywnie w Polskim Towarzystwie Filozoficznym, i brała udział w krajowych oraz zagranicznych zjazdach filozoficznych.
Wobec narastającego zagrożenia wojną, zgłosiła się na kurs sanitarny, a podczas kampanii wrześniowej pracowała ochotniczo jako sanitariuszka w szpitalu wojennym. Po zakończeniu działań zbrojnych zatrudniła się w Instytucie Psychotechnicznym, później w bibliotece Instytutu Przeciwgruźliczego oraz w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Włączyła się także w działalność konspiracyjną: działała w Armii Krajowej, poświęcając wiele energii pracy informacyjnej, a wraz z Fryderyką Jarzębińską współorganizowała we Lwowie tajne nauczanie.
Zagrożona aresztowaniem przez NKWD opuściła rodzinne miasto – za którym tęsknota towarzyszyła jej później przez całe życie – i osiadła w Gdańsku. Podjęła tam pracę jako kustosz w Bibliotece Miejskiej (późniejszej Bibliotece PAN) oraz prowadziła wykłady zlecone na Wydziale Humanistycznym UW. W 1949 roku przeniosła swoją veniam legendi na Uniwersytet w Poznaniu i prowadziła zajęcia z filozofii, jednak rok później – po likwidacji studiów filozoficznych – jej wykłady zawieszono. Podzieliła wówczas los wielu uczonych z okresu międzywojennego: odsunięto ją zarówno od dydaktyki akademickiej, jak i od możliwości publikowania własnych prac.
W tym czasie, obok pracy w bibliotece w Gdańsku, była samodzielnym redaktorem naukowym w „Bibliotece Klasyków Filozofii” PWN. Ponieważ nie mogła wydawać w kraju własnych tekstów, zajęła się przekładami dzieł Leibniza i Kartezjusza. Jej sytuacja poprawiła się nieco, gdy otrzymała tytuł profesora nadzwyczajnego i stanowisko samodzielnego pracownika naukowego w Bibliotece PAN, choć na powrót do stałych zajęć uniwersyteckich musiała czekać jeszcze dwa lata.
Po Październiku 1956 roku dostała propozycje objęcia katedry zarówno w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, jak i w Uniwersytecie Poznańskim. Po początkowych wahaniach wybrała UJ, obejmując katedrę historii filozofii (drugą kierował Roman Ingarden). Od początku krakowskiej pracy dydaktycznej skupiła wokół siebie grono uczniów i współpracowników. Po kilkuletniej przerwie mogła wreszcie publikować w kraju oraz ponownie uczestniczyć w zagranicznych kongresach i konferencjach naukowych.
Ten sprzyjający etap nie trwał jednak długo. Już na początku lat sześćdziesiątych władze zaczęły coraz bardziej nieprzychylnie oceniać jej działalność dydaktyczną i wychowawczą, przede wszystkim ze względu na poglądy odbiegające od oficjalnej linii. W licznych wystąpieniach publicznych broniła swobody badań filozoficznych, podkreślając, że filozofia – jak każda rzetelna nauka – powinna wyrastać z niezależnego i bezinteresownego dążenia do prawdy, a nie z ideologii narzuconej z góry. Jej zdaniem także uniwersytet powinien pozostawać instytucją światopoglądowo neutralną.
Nie kierowała się „względami taktycznymi” i konsekwentnie, z odwagą, stawała po stronie wolności myśli, sprzeciwiając się administracyjnym naciskom, które tę wolność ograniczały. Z kolei wraz z prof. Tadeuszem Kotarbińskim – w proteście przeciw odwołaniu Ireny Krońskiej z funkcji kierowniczki Redakcji „Biblioteki Klasyków Filozofii” – zrezygnowała z udziału w komitecie redakcyjnym tej serii.
Mimo narastających restrykcji nie porzuciła pracy dydaktycznej, którą traktowała jako swoje życiowe powołanie. Kiedy uniemożliwiono jej publiczne wykłady, jesienią 1964 roku – na prośbę uczniów – zorganizowała „privatissimum”, prowadzone przez niemal dwadzieścia lat. Równocześnie intensywnie pracowała naukowo, publikując liczne artykuły i rozprawy w czasopismach polskich oraz zagranicznych, zwłaszcza francuskich.
Była autorką ponad 300 prac: 11 książek, ponad 100 obszerniejszych artykułów i rozpraw, kilkunastu przekładów (m.in. tekstów Witwickiego, Gottfrieda Wilhelma Leibniza, Kartezjusza, Teofrasta, Twardowskiego, Sekstusa Empiryka, Władysława Tatarkiewicza, a także etyków i semiotyków starożytnych oraz Eugeniusza Minkowskiego), a ponadto kilkudziesięciu recenzji i kilkuset odczytów oraz wykładów prowadzonych poza uczelnią.
Cały ten dorobek zapewnił jej uznanie w środowiskach filozoficznych w Polsce i za granicą. Należała do wielu polskich i międzynarodowych towarzystw naukowych; Polskie Towarzystwo Filozoficzne uhonorowało ją tytułem członka honorowego. Była też pierwszą kobietą włączoną w poczet członków Institut International de Philosophie – jednej z najważniejszych światowych instytucji filozoficznych, współdecydującej m.in. o organizacji kongresów, konferencji i zjazdów tej dyscypliny w skali międzynarodowej.
Potwierdzeniem rangi jej osiągnięć było również zaproszenie do współpracy przy międzynarodowym wydawnictwie „Archive International d’Histoire des Idées”, a także przyznanie przez KUL nagrody im. ks. Idziego Radziszewskiego, której nie zdążyła już odebrać. Przed przejściem na emeryturę otrzymała tytuł profesora zwyczajnego, a mimo ciężkiej choroby pracowała do ostatnich dni.
Po jej śmierci papież Jan Paweł II w liście kondolencyjnym napisał, że wiele zawdzięczał jej życzliwości i – przede wszystkim – budującemu umiłowaniu prawdy. Zbigniew Herbert zadedykował jej swój wiersz Potęga smaku. Natomiast powołany i prowadzony przez nią Zespół Teorii Poznania i Metodologii przy Oddziale Krakowskim PTF przyjął po jej odejściu jej imię.
Pochowana została w rodzinnym grobowcu w Rudnej Wielkiej koło Rzeszowa.
wybrane prace:
1933 - O prawach w nauce
1938 – dokonała przekładu na język francuski Wiary oświeconych Władysława Witwickiego
1939/1946 - O niektórych poglądach Kazimierza Twardowskiego z zakresu teorii nauk
1948 - Czterdzieści lat filozofii we Lwowie 1898-1938
1962 – Dwa studia z teorii naukowego poznania
1967 - O narzędziach i przedmiotach poznania. Z teorii instrumentalnego poznania. O filozofii lingwistycznej
1969 - Kazimierz Twardowski
1971 - Filozofia na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie w l.1918-1939
1972 - Dwa studia o Platonie
1975 - Znaki i myśli. Wybór pism z semiotyki, teorii nauki i filozofii
1975 - O konwencjach i konwencjonaliźmie
1975 - Semiotyczne koncepcje w filozofii Kazimierza Twardowskiego. [w:] Znaki i myśli: wybór pism z semiotyki, teorii nauki i historii filozofii
1979 - Franciszek Brentano a polska myśl filozoficzna - Kazimierz Twardowski i jego szkoła
1980 - O niektórych poglądach z zakresu teorii nauki w szkole lwowsko-warszawskiej
1984 – Wprowadzenie do starożytnej semiotyki greckiej
1989 - O niektórych koncepcjach metafilozoficznych w szkole lwowsko-warszawskiej. W Jak filozofować? : studia z metodologii filozofii
1991 - Z semantyki przymiotników. [w:] Prace z pragmatyki, semantyki i metodologii semiotyki
1994 - O niektórych etycznych i metaetycznych poglądach w Szkole Lwowsko-Warszawskiej
"Próba kontaktu" z myślą filozoficzną Henryka Elzenberga (1887-1967)
Problem śmierci w kulturze chrześcijańskiej
Nauki medyczne a osoba ludzka
kalendarium
1922 – zdała eksternistycznie maturę
1922-1930 - studiowała filozofię na Uniwersytecie Jana Kazimierza (UJK) we Lwowie
1927 II 26 – uzyskała doktorat w UJK na podstawie rozprawy Teoria sądu Edmonda Goblota napisanej pod kierunkiem Twardowskiego
1930 – członek Polskiego Towarzystwa Filozoficznego
1930-1940 - nauczycielka gimnazjów lwowskich
1931-1939 - członek Komitetu Redakcyjnego Biblioteki Filozoficznej Polskiego Towarzystwa Filozoficznego
1936 VI - wyjechała do Kopenhagi, gdzie uczestniczyła w II Międzynarodowym, Kongresie dla Jedności Nauki zorganizowanym przez Koło Wiedeńskie
1937 - członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Filozoficznego i przewodnicząca sekcji teorii poznania
1937-1940 - pracowała jako psycholog w Instytucie Psychotechnicznym we Lwowie
1937-1983 - w ramach współpracy z ukazującą się w Paryżu „Bibliographie de la Philosophie”, opracowała dla tego wydawnictwa ponad półtora tysiąca not bibliograficznych dotyczących polskich publikacji filozoficznych
1939 V – odbyła kurs sanitarny
1940-1941 - w bibliotece Instytutu Przeciwgruźliczego
1941-1945 - w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich
1940 VII - 1944 - inicjatorka tajnego nauczania we Lwowie
1945 – wyjechała z Lwowa i osiadła w Gdańsku
1945-1957 - kustosz Biblioteki Gdańskiej
1946 - habilitowała się na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego
1949 – prowadziła na Uniwersytecie Poznańskim wykłady i ćwiczenia z filozofii
1950 – z powodów politycznych odsunięta od pracy naukowo-dydaktycznej na Uniwersytecie Poznańskim
1955 - profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Warszawskiego
1956-1964 - profesor UJ (kierownik Katedry Historii Filozofii)
1958 IX - uczestniczyła w XII Międzynarodowym Kongresie Filozoficznym w Wenecji, a następnie, dzięki uzyskanemu stypendium Fundacji Forda, przebywała przez sześć miesięcy w Paryżu, gdzie prowadziła własne badania oraz wygłosiła odczyty w Sorbonie i w Centre International de Synthèse
1964 VII 1 - została przeniesiona z powodów politycznych, mimo jej sprzeciwu, do Instytutu Filozofii Socjologii PAN w Warszawie
1964-1974 - w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN w Warszawie
1964-1975 - kierowała seminarium (privatissimum) metodologiczno-epistemologicznym w Krakowie
1968 – wystąpiła z apelem do Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego w obronie studentów
1969 - jako pierwsza kobieta w historii, została powołana w skład Institut International de Philosophie
1970-1973 - prezes krakowskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Filozoficznego
1973 - laureatka nagrody naukowej im. Alfreda Jurzykowskiego (Alfred Jurzykowski Foundation, New York)
1975 - za zasługi obywatelskie otrzymała jedyne swe odznaczenie Krzyż Armii Krajowej
1983 – laureatka nagrody im. ks. I. Radziszewskiego