Franciszek Dąbrowski

(17 kwietnia 1904 Budapeszt, Węgry – 24 kwietnia 1962 Kraków)

oficer Wojska Polskiego, westerplatczyk 

rodzina

syn szlachcica herbu Jelita generała Romualda Dąbrowskiego i węgierskiej baronowej Elżbiety z Broulików 

                                                 Franciszek Dąbrowski (1904-1962)

poślubił Helenę (1911-1962), mieli córkę Elżbietę

biogram

           Naukę rozpoczął w szkole realnej w Enns, a po zakończeniu I wojny światowej przyjechał do Polski i został przyjęty do krakowskiej Szkoły Podchorążych. Wkrótce przeniósł się do Szkoły Podchorążych w Warszawie, po czym rozpoczął służbę wojskową, awansując do stopnia podporucznika. Trafił najpierw do 3. Pułku Strzelców Podhalańskich w Bielsku, następnie do Batalionu Szkolnego Podchorążych Piechoty w Biedrusku, a później został skierowany do 29. Pułku Strzelców Kaniowskich w Kaliszu. W ocenach przełożonych uchodził za żołnierza rzetelnego i bardzo dobrze przygotowanego, a jednocześnie cieszył się sympatią kolegów.

          Z czasem przeniesiono go do Gdańska, do Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte, którą dowodził wówczas mjr Stefan Fabiszewski. Ten opisywał sposób doboru oficerów jako wybór „najlepszego spośród najlepszych” na podstawie list kwalifikacyjnych, podkreślając wysokie oceny Dąbrowskiego oraz potwierdzoną w praktyce lojalność i sumienność; zaznaczał też, że był wzorowym żołnierzem, lubianym przez podwładnych. Bardzo dobre opinie znalazły się również we wniosku o przyznanie mu Srebrnego Krzyża Zasługi. Po przybyciu na Westerplatte objął stanowisko zastępcy dowódcy, angażując się w rozbudowę potencjału militarnego placówki, organizację szkoleń i przygotowanie załogi do obrony. Współpraca z nowym dowódcą, mjr. Henrykiem Sucharskim, układała się poprawnie, choć Dąbrowski uchodził za bardziej utalentowanego oficera i w pełni oddanego służbie.

           1 września 1939 roku o 4.45 Westerplatte znalazło się pod ostrzałem artylerii pancernika „Schleswig-Holstein”, co stało się symbolicznym początkiem II wojny światowej. Sama obrona Westerplatte należy do najbardziej znanych, ale i dyskutowanych epizodów kampanii wrześniowej, zwłaszcza w kontekście faktycznego dowodzenia. Dąbrowski – zarówno we wspomnieniach, jak i w późniejszych relacjach – unikał jednoznacznych ocen postawy mjr. Sucharskiego, który 2 września przeżył załamanie nerwowe. Od tego momentu dowodzenie obroną przejął kpt. Dąbrowski. Po ciężkim nalocie major miał rozkazać wywieszenie białej flagi, na co Dąbrowski zareagował stanowczo, polecając ją zdjąć. Sucharski prawdopodobnie pozostał w izolacji niemal do końca walk, a 7 września poddał Składnicę, która nie była już w stanie prowadzić dalszej obrony.

            Przez wiele lat to Sucharski funkcjonował w powszechnej świadomości jako główny dowódca obrony, choć obraz ten bywa kwestionowany. W 1957 roku Dąbrowski wydał „Wspomnienia z obrony Westerplatte”, w których – bez ostrego piętnowania przełożonego – wskazywał, że mimo niższego stopnia to on w praktyce kierował obroną. Publikacja wywołała liczne spory; zarzucano mu autokreację i umniejszanie roli Sucharskiego, jednak relacje członków załogi potwierdzały zasadniczą zgodność opisu z przebiegiem wydarzeń. Po wojnie władze promowały mit Sucharskiego jako bohatera (co współgrało z ówczesną polityką historyczną), natomiast zasługi Dąbrowskiego spychano na dalszy plan lub przemilczano. W późniejszych latach dyskusję podsycały zarówno publikacje powojenne, jak i nowsze badania, m.in. Mariusza Borowiaka, a także dokumenty udostępniane przez córkę Dąbrowskiego, Elżbietę Hojkę.

            Po zakończeniu walk o placówkę polskich żołnierzy wywieziono do obozów jenieckich. Dąbrowski trafił najpierw do Klein Dexen, a następnie do oflagu IIC Woldenberg, który ostatecznie wyzwoliła Armia Czerwona. Wieloletnia niewola poważnie odbiła się jednak na jego zdrowiu – nasiliła się gruźlica, a uciążliwy kaszel i narastające osłabienie coraz bardziej dawały mu się we znaki. Mimo choroby postanowił pozostać w wojsku. W Krakowie zgłosił się do Ludowego Wojska Polskiego i został skierowany do Samodzielnego Batalionu Morskiego w Gdańsku. Mniej więcej w tym okresie awansował na majora, a rok później otrzymał kolejny stopień – komandora. W opinii służbowej podkreślano jego inicjatywę, energię i umiejętności, wskazując także na lojalność oraz duże walory osobiste; ocenę tę sporządził szef Sztabu Głównego Marynarki Wojennej, kmdr por. Stanisław Jabłoński.

          W tym czasie Dąbrowski dowodził Kadrą Floty, później został komendantem Centrum Wyszkolenia Kadr Marynarki Wojennej w Ustce, a następnie objął funkcję szefa Biura Dowódcy Marynarki Wojennej w Gdyni. Dalszą karierę przerwał jednak fatalny stan zdrowia, który zmusił go do odejścia ze służby. Leczył się w Wojskowym Sanatorium Przeciwgruźliczym w Otwocku – co, jak się przypuszcza, mogło uchronić go przed represjami, które w tamtym czasie dotknęły część dowództwa marynarki. Całą sytuację przeżył bardzo dotkliwie: został zwolniony i wrócił do Krakowa, kontynuując leczenie.

           Aby poprawić sytuację materialną rodziny, podejmował różne prace, jednak jego szlacheckie pochodzenie w realiach PRL działało na jego niekorzyść – był piętnowany i odsuwany na margines życia społecznego. Pracował m.in. jako kasjer w Klubie Międzynarodowej Prasy i Książki (KMPiK), skąd go zwolniono. Usunięto go również z partii w związku z falą czystek. Przez pewien czas szył też pantofle dla krakowskiej spółdzielni. Te doświadczenia dodatkowo przytłaczały byłego oficera, a jego losy po wojnie stały się wymownym przykładem, jak traktowano w Polsce Ludowej bohaterów, których życiorysy nie pasowały do obowiązującej narracji.

            W 1956 roku, w okresie krótkiej odwilży, otrzymał odszkodowanie i częściowo został „przywrócony do łask”. W tym samym czasie angażował się w działania na rzecz utworzenia związku żołnierzy z Westerplatte, organizując się wraz z dawnymi towarzyszami broni. Kolejna fala krytyki spadła na niego po opublikowaniu wspomnień z obrony Westerplatte, o czym była już wcześniej mowa.

           Został pochowany na cmentarzu Rakowickim (kwatera LXVII, rząd południowy 1, miejsce 4).

wybrane prace:

1945 - Dziennik bojowy załogi Westerplatte 

1957 - Wspomnienia z obrony Westerplatte

kalendarium

1914 - rozpoczął naukę w szkole realnej w Enns

1918 – wraz z rodzicami przybył do Krakowa

1918 XI - przyjęty do krakowskiej Szkoły Podchorążych

1921 VI 24 – otrzymał świadectwo dojrzałości

1921-1923 – słuchacz Szkoły Podchorążych Piechoty w Warszawie

1923 - uzyskał awans do stopnia podporucznika, dowódca plutonu w 3. Pułku Strzelców Podhalańskich w Bielsku-Białej

1925 VII - awansowany do stopnia porucznika, dowódca kompanii

1930 – wykładowca instruktor broni i terenoznawstwa w kompanii ciężkich karabinów maszynowych baonu szkolącego podchorążych rezerwy w Biedrujsku

1932 - przeniesiony do 29. Pułku Strzelców Kaniowskich w Kaliszu

1935 VI – awans na kapitana

1937 XII – przeniesiony do Gdańska, na Westerplatte

1937 XII – 1939 IX 7 – dowódca oddziału wartowniczego i zastępca komendanta Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte

1939 IX 2-7 – faktycznie dowodził obroną placówki

1939 V 22 – Srebrny Krzyż Zasługi

1939 - 1945 II – w obozach jenieckich

1945 VII - rozpoczął służbę w Samodzielnym Batalionie Morskim w Gdańsku

1945 VIII 10 - awansował do stopnia majora (komandor podporucznik)

1945 IX 1 - Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari

1946 – komandor porucznik, dowódca kadry Marynarki Wojennej w ośrodku szkolącym marynarzy poborowych

1946 V - z jego inicjatywy, powstał w Gdańsku Związek Obrońców Westerplatte, będący sekcją ZBOWiDu

1946 XII 20 – Złoty Krzyż Zasługi

1947 – członek Polskiej Partii Robotniczej

1947 I 1 – 1949 – komendant ośrodka wyszkolenia

1947 III – przeniesiony do Ustki

1950 - ze względu na zły stan zdrowia opuścił służbę

1951 IX – rozpoczął pracę jako kasjer w krakowskim Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy

1956 - po krótkim okresie odwilży, otrzymał odszkodowanie i został przywrócony do łask

1958-1962 – mieszkał przy ul. F. Chopina 20

1981 V - z inicjatywy pracowników „Transbudu” przy ul. Ujastek został odsłonięty obelisk ku jego czci w obecności córki Elżbiety Dąbrowskiej-Kulmala i przybranego syna - Aleksandra Cichowicza

1988 – upamiętniony tablicą przy ul. F. Chopina, projekt rzeźbiarza Antoniego Kostrzewy

źródła:

Mariusz Borowiak, Westerplatte. W obronie prawdy, Gdańsk 2001

Mariusz Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939. Prawdziwa historia, Gdańsk 2009

Mariusz Wójtowicz-Podhorski, Krzysztof Wyrzykowski, Westerplatte. Załoga śmierci, Gdańsk 2004

Arnold Mostowicz, O tym, jak przegrała historia, a wygrała kropla polskiej krwi, [w:] Karambole na czerwonym suknie, Warszawa 2001

Jolanta Drużyńska, Stanisław Maria Jankowski: Wyklęte życiorysy. Poznań 2009

Jarosław Tuliszka, Westerplatte 1926-1939, Toruń 2011