Rafał Józef Czerwiakowski
(27 października 1743 pod Pińskiem, Polesie – 5 sierpnia 1816 Kraków)
lekarz, anatom, chirurg, położnik
rodzina
syn Daniela, administratora majątku ziemskiego
Profesor Rafał Józef Czerwiakowski (1743-1816) portret wykonał Józef Brodowski w 1817 roku
kolekcja Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Maius
w 1783 roku poślubił swoją pacjentkę Helenę z Katerlów, jego drugą żoną była Maria z Małaszyńskich
miał dwóch synów, jeden z nich Rafał Napoleon Ignacy, był także lekarzem
biogram
Pierwsze nauki pobierał w domu, następnie w szkole księży pijarów w Pińsku. Mając 19 lat wstąpił do zgromadzenia pijarów w Lubieszowie, a po ukończeniu szkół zajmował się klasztorną apteką i pracował jako nauczyciel w Pińsku. Wyjechał na koszt księcia Michała Poniatowskiego na studia medyczne do Rzymu, gdzie po uzyskaniu stopnia doktora filozofii i medycyny jeszcze przez trzy lata praktykował w szpitalu św. Ducha in Saxia pod kierunkiem Toncego.
Wezwany przez biskupa wileńskiego Massalskiego na katedrę chirurgii do akademii wileńskiej wracając do kraju zwiedził jeszcze szpitale i uniwersyteckie zakłady lecznicze w Neapolu, Bolonii, Turynie, Padwie, Wiedniu, Paryżu, gdzie odbył praktykę chirurgiczną i Berlinie, gdzie pogłębiał wiedzę z położnictwa.
Po powrocie do Pińska został przez księdza H. Kołłątaja powołany dla objęcia katedry anatomii, chirurgii i położnictwa w Szkole Głównej Koronnej (jak nazwała Uniwersytet Jagielloński Komisja Edukacji Narodowej), gdzie mianowany został rzeczywistym profesorem wydziału lekarskiego. Nie był zwyczajnym pijarem. Jeszcze przed przyjęciem go w poczet profesury Akademii Krakowskiej i zanim rozpoczął zajęcia z anatomii, Kołłątaj stwierdził w liście do księcia Michała Poniatowskiego, prezesa Komisji Edukacji Narodowej, że stanowisko Czerwiakowskiego nie da się pogodzić z jego księżowską sutanną. Wrócił przecież dopiero zza granicy jako specjalista między innymi w zakresie położnictwa i chorób kobiecych. Prorocze słowa… Poza tym nosił się modnie, z harcapem przy peruce i ze szpadą u boku, co nie było zwyczajem rozpowszechnionym wśród sług Bożych. Potrafił też publicznie dać wyraz swemu niezadowoleniu i - jak wynika z zachowanych dokumentów sądowych - uciec się do rękoczynów. Wreszcie - zakochał się we własnej pacjentce, Helenie Katerlance, jednej z najpiękniejszych podówczas kobiet Krakowa (jeśli wierzyć opiniom współczesnych). To właśnie Kołłątaj i Śniadecki zdecydowanie stanęli w obronie zakochanego pijara, chroniąc go przed gniewem jurysdykcji kościelnej i wyjednując usilnymi prośbami zgodę na porzucenie stanu zakonnego.
Przez trzydzieści lat prowadził intensywną działalność dydaktyczną. Jako pierwszy wykładał medycynę w języku polskim, stworzył podstawy polskiej terminologii z dziedziny anatomii chirurgii, opracował wiele nowych narzędzi operacyjnych, wprowadził liczne nowe metody operacyjne. Był pierwszym w Polsce organizatorem kształcenia chirurgów, zwracał szczególną uwagę na praktyczną stronę nauki zawodu, uczył budowy ciała ludzkiego, przeprowadził pierwszą publiczną sekcję zwłok w historii uczelni, szkolił swoich uczniów w wykonywaniu zabiegów chirurgicznych. Zajmował się również higieną porodu i połogu oraz wprowadził metody i zastosował narzędzia oparte na aktualnej wiedzy, jaką zdobył na zachodzie Europy.
Miał olbrzymie zasługi w dziedzinie położnictwa. Zorganizował oddział położniczy i szkołę dla akuszerek odbierających porody w domu. Był przeciwny odbieraniu porodów przez nie przeszkolone kobiety. Wprowadził w Krakowie nauczanie stomatologiczne na poziomie akademickim. Uważa się go także za prekursora ortopedii w Polsce.
W czasie powstania kościuszkowskiego (Tadeusz Kościuszko był jego kolegą szkolnym) był lekarzem naczelnym w Głównym Lazarecie w Krakowie, zorganizowanym w pojezuickim kolegium przy kościele św. Piotra.
Z powodu postępującej gruźlicy płuc, ograniczył działalność akademicką, opracował wiele podręczników (część pozostała w rękopisie), w tym najważniejsze dzieło Narząd opatrzenia chirurgicznego część I – VI, w którym przedstawił sposoby wykonywania zabiegów, zasady opatrywania ran i rodzaje zakładanych szwów chirurgicznych.
Nazywany jest „ojcem chirurgii polskiej”. Był również wielkim społecznikiem, leczył biednych studentów zamieszkujących w bursach, ubogim pacjentom zwracał nawet koszty leków. Cały swój majątek (ponad 500 dzieł i instrumenty medyczne) przekazał Akademii Krakowskiej.
Pochowany na Cmentarzu Rakowickim (pas 25 wschodni, grobowiec rodzinny).
W kościele św. Anny znajduje się jego epitafium.
wybrane prace:
1779 - Wywód o narzędziach cyrulickich ...
1779 – rękopis Nauka o kościach i nauka o trzewach
1780 – rękopis Nauka połogowania niewiast
1781 – rękopis Rozprawa o przymiotach dobrego chirurga
1781 – rękopis Prawidła położnictwa dla cerulików, wraz z 27 rycinami
1791 - Dysertacja o szlachetności, potrzebie i użytku chirurgii …
1816 – Prospekt chirurgii systematycznej
1816–1817 - Narząd opatrzenia chirurgicznego część I–VI
kalendarium
1762 – wstąpił do zakonu pijarów
1765 – złożył śluby zakonne
1771–1776 – studiował w Rzymie
1776 III 16 – otrzymał stopień doktora filozofii i medycyny
1779 – powrócił do Pińska
1779 XI 16 – przystąpił do aktu inkorporacji do Akademii Krakowskiej, wygłaszając nie po łacinie, a po polsku odczyt „O narzędziach cyrulickich”
1780 – mianowany profesorem anatomii, chirurgii i położnictwa
1783 – papież zwolnił go ze ślubów zakonnych
1785 – lekarz nadworny Stanisława Augusta, otrzymał tytuł „nadwornego konsyliarza”
1791 – z z okazji imienin Stanisława Augusta Poniatowskiego, w ówczesnej Polsce uroczyście obchodzonych, wygłosił w Krakowie odczyt „Dysertacja o szlachetności, potrzebie i użytku chirurgii”
1791 – za swoje zasługi otrzymał list napisany własnoręcznie przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego i złoty medal
1794 – przez Tadeusza Kościuszkę został mianowany naczelnym lekarzem w Głównym Lazarecie w Krakowie
1803 – opuścił z powodu choroby katedrę w Akademii Krakowskiej
1805 – przeszedł na emeryturę
1986 – jego imieniem nazwano ulicę w XII dzielnicy Prokocim Bieżanów (Rżąka), biegnącą od ulicy Kosocickiej
1989 – na fasadzie kamienicy przy ul. Floriańskiej 15 „Pod Wiewiórką”, gdzie mieszkał, umieszczono tablicę pamiątkową z napisem: "Tu żył i zmarł Rafał Józef Czerwiakowski 1743–1816, ojciec chirurgii polskiej", a przy ul. Kopernika 40, gdzie pracował, stanęło popiersie (dłuta Józefa Sękowskiego)
1992 – jego imię otrzymał szpital położniczy przy ul. Henryka Siemiradzkiego
źródła:
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Stanisław Kośmiński, Słownik lekarzów polskich obejmujący oprócz krótkich życiorysów lekarzy polaków oraz cudzoziemców w Polsce osiadłych, dokładną bibliografię lekarską polską od czasów najdawniejszych aż do 18885 r., Warszawa 1888
Michał Rożek, Przewodnik po zabytkach i kulturze Krakowa, Warszawa-Kraków 1997
Zdzisław Gajda, O ulicy Kopernika w szczególności o Wesołej w ogólności, Kraków 2005
Janina Bieniarzówna, Jan M. Małecki, Dzieje Krakowa, t. 2, Kraków 1984
Jan Wiktor Tkaczyński (red.), Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017, Kraków 2018