Adam Ludwik Czartoryski

(5 listopada 1872 Paryż – 26 czerwca 1937 Warszawa)

arystokrata, mecenas sztuki, ordynat na Sieniawie i Głuchowie 

rodzina

książę, syn Władysława (1828–1894) i Małgorzaty Adelajdy księżnej Bourbon–Orleańskiej (1846–1893) 

Czartoryski Adam Ludwik (1872-1937) – Fotografia gabinetowa. Firma J. Mieczkowski, Warszawa, (po 1894)

brat Witolda Kazimierza (1876–1911)

31 sierpnia 1901 roku w parafii św. Krzyża w Warszawie poślubił: Ludwika Maria Korwin–Krasińska z Krasnego herbu Ślepowron (1883 III 24 Warszawa – 1958 I 23 Cannes)

dzieci: Małgorzata Izabela (1902 Warszawa – 1929 Cannes), mąż Gabriel Gabriele Maria książę Bourbon-Siciles (1897–1975); Małgorzata (1904–1904); Izabela (1904–1904); Elżbieta Bianka Maria (1905 Krasne – 1989 Genewa), mąż Stefan Adam Zamoyski z Wysocka herbu Jelita (1904–1976); Józef August Antoni (1907 Warszawa – 1946 Sewilla), żona Maria de los Dolores Bourbon–Sycylijska (1909–1996); Jolanta Anna Maria (1914 Gołuchów – 1987 Lima), mąż Władysław Alojzy Maciej książę Radziwiłł na Nieświeżu herbu Trąby (1909 Gołuchów – 1978); Władysław Maria Piotr (1918–1978), żona Elizabeth York (1925–1983); Teresa Maria Magdalena (1923 Gołuchów – 1967 Sankt Galen), mąż Jan Groda–Kowalski (1917–2005); Ludwik Adam Maria (1927 Warszawa – 1944 Warszawa)

biogram

           Otrzymał staranne i wszechstronne wykształcenie, uczył się w gimnazjum w Kalksurgu, następnie studiował na UJ i uniwersytecie we Fryburgu (Szwajcaria). Był humanistą, znawcą i miłośnikiem sztuki, znał wiele języków.

           Po śmierci ojca Władysława został głową rodu Czartoryskich, wartość jego majątku (bez rodzinnych zbiorów sztuki) szacowano na 4,5 miliona koron austriackich. Był prezesem Biblioteki Polskiej i Towarzystwa Literacko-Artystycznego w Paryżu i prezesem Komitetu Plebiscytowego na Warmii i Mazurach, był członkiem honorowym Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. Opiekował się rodzinami i środowiskami emigracyjnymi we Francji. Wspomagał finansowo wiele osób i instytucji.

           Przejął opiekę nad zbiorami Czartoryskich w Krakowie wzbogacając znacznie kolekcję. Dokończył rozszerzenia gmachu muzealnego dokupując kamienicę przy ul. Św. Jana, którą połączył z domami zakupionymi przez ojca. Prace nad architektonicznym związaniem trzech kamieniczek w całość powierzył najwybitniejszemu wówczas w Krakowie architektowi, Zygmuntowi Hendlowi. Sam doglądał stale biegu spraw Muzeum i Biblioteki, a na kierowników instytucji starał się wybierać co najwybitniejsze siły naukowe.

           Po wybuchu pierwszej wojny światowej pochłonięty był pracą w Czerwonym Krzyżu, a jego żona przejęła zarząd nad Muzeum, udało jej się przewieźć najcenniejsze eksponaty do Drezna. Zabezpieczone za granicą zabytki wróciły do Krakowa drogą na Olsztyn, gdzie książę pełnił wówczas urząd komisarza plebiscytowego, i Warszawę, niemal wzdłuż frontu, odpierającego nawałę bolszewicką.

           Wszystkie budynki po I wojnie światowej wyremontował, przekazał swoje własne zbiory na potrzeby muzeum, a odtwarzanie kolekcji było kontynuowane jeszcze przez kilka następnych lat. Przekazał UJ złoty łańcuch ofiarowany uczelni przez Annę Jagiellonkę (ofiarowany do Puław przez Jana Śniadeckiego) oraz kilkanaście pamiątek po królach polskich zakupionych przez jego dziada wraz ze zbiorami T. Czackiego do Skarbca Królewskiego na Wawelu. Część swoich dochodów przeznaczył na ustanowienie dwóch stypendiów, przyznawanych corocznie młodym uczonym i artystom polskim na dokończenie nauk, zwłaszcza za granicą.

           W dzielnicy I Stare Miasto znajduje się Zaułek Książąt Czartoryskich.

           Został pochowany w krypcie rodzinnej w Sieniawie.

kalendarium

1894 – przejął opiekę nad zbiorami Czartoryskich w Krakowie

1896 – dokupił kamienicę przy ul. św. Jana

1897 – ordynat sieniawski

1899 – jego ciotka, Izabella Działyńska zostawiła w spadku jemu i jego bratu Witoldowi majątek w Gołuchowie

1911 – po śmierci brata Witolda odziedziczył po nim cały jego majątek

1929 – ofiarował złoty łańcuch Uniwersytetowi Jagiellońskiemu oraz kilkanaście przedmiotów

do skarbca katedry wawelskiej

1936 – otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski

źródła:

Marian Kukiel, Czartoryski Adam Ludwik, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. IV, Kraków 1938

Michał Kowalski, „Wieści z Gołuchowa”, październik 1990, nr 12

Stanisław Łoza, Czy wiesz kto to jest?, Warszawa 1938