Izabela Elżbieta Dorota Czartoryska
(3 marca 1746 Warszawa – 17 czerwca 1835 Wysocko, Galicja)
arystokratka i pisarka
rodzina
jedyna córka Jana Detlofa Flemminga (1699 III 20 Iven – 1771 XII 2 Warszawa), podskarbiego wielkiego litewskiego, doradcy króla Augusta III Sasa, i Antoniny z Czartoryskich (1728 – 1746 III 26 Warszawa), kanclerzanki wielkiej litewskiej, zmarłej na ospę w połogu
Alexander Roslin (1718-1793): Portret Izabeli z Flemingów ks. Czartoryskiej (1746-1835)
mąż: Adam Kazimierz Joachim książę Czartoryski
dzieci: Aleksander Jerzy (1762–1763); Zofia Maria (1763); Teresa (1765–1780); Maria Anna (1768–1854), pisarka, mąż Fryderyk Ludwik Wirtemberski (1756 1817); Adam Jerzy (1770–1861), żona Anna Zofia księżna Sapieha–Kodeńska herbu Lis (1798–1864); Konstanty Adam Aleksander (1773–1860), żona primo voto Aniela księżna Radziwiłł na Nieświeży herbu Trąby (1781–1808); secundo voto Maria Dzierżanowska herbu Grzymała (1790–1842); Zofia (1778–1837), mąż Stanisław Kostka Franciszek Zamoyski herbu Jelita (1775–1856); Gabriela (1780–1780)
biogram
Wychowywała się w Warszawie oraz w pałacu w Wołczynie koło Brześcia (obecnie na Białorusi), początkowo pod opieką ciotki, a po jej śmierci ojciec oddał ją pod opiekę swojej matki Eleonory z Waldsteinów, żony Michała Fryderyka Czartoryskiego. Nie odebrała dobrego wykształcenia, znała tylko język francuski na przeciętnym poziomie, była uważana za brzydką.
W wieku 15 lat została wydana za mąż za swojego wuja ciotecznego księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego, który uchodził za najlepszą partię w Polsce, posiadał ogromny majątek, był przystojny, elegancki, bardzo dobrze wykształcony, był znawcą literatury i sztuki, sam też pisał utwory dramatyczne, władał kilkunastoma językami, w tym arabskim, tureckim i perskim. Małżonkowie pozostali sobie obojętni, mimo to przeżyli razem 62 lata, mieli 5 dzieci, z których najprawdopodobniej tylko jednego z nich był ojcem. Rzeczywistym powodem ślubu, zawartego w Wołczynie (ślubu udzielał biskup poznański Teodor Czartoryski, również krewny Izabeli), była chęć jeszcze bliższego związania z sobą dwóch możnych skoligaconych z sobą rodów. Jerzy Detloff Flemming przekazał w posagu Izabeli 800 000 złotych i rozległe dobra.
Po latach Adam Jerzy Czartoryski, syn Izabeli wspominał: Matka moja na krótki czas przed ślubem, zwiedzając jedną chatę wieśniaczą, znalazła w niej w kolebce dziecię w najwyższym stopniu ospy. Matka moja przeraziła się tym mocno, bo już parę jej sióstr na ospę umarło. Jakoż i sama tak zapadła, że o jej życiu zwątpiono. Przyszedłszy do zdrowia, ponieważ ojcowie ten związek naglili, ubrano ją więc do ślubu. Przyszła do ślubu z twarzą okrytą dziobami i czerwonymi plamami i peruką na głowie, bo wszystkie włosy była straciła. Księżna Lubomirska (siostra Adama Kazimierza Czartoryskiego) była w rozpaczy i mdlała przy tym, że tak brzydką żonę dają jej bratu; a choć miała wielką władzę nad swoim ojcem, ten wpływ nie przeszkodził jednak związkowi familijnemu, który był uważany za bardzo korzystny i po zawarciu którego matka moja, wyzdrowiawszy zupełnie, wkrótce do znakomitej doszła piękności.
Adam Jerzy Czartoryski, Pamiętniki ….
Po ślubie młoda para zamieszkała w Oleszycach (obecnie województwo podkarpackie), zimowe miesiące spędzała w Pałacu Błękitnym w Warszawie. Po czterech latach przyszło na świat pierwsze ich dziecko – Teresa. Po połogu wyładniała, przemieniła się z brzydkiego kaczątka w łabędzia. Nie była już tak chuda, wygładziła jej się cera, stała się pewniejszą siebie kokietką. Jej sympatia do kuzynka Antosia (czyli króla Stanisława Augusta Poniatowskiego) przerodziła się w głębsze uczucie, ich związek stał się powszechnie znany w Warszawie. Mąż wiedział o romansie i go tolerował, co więcej sam podwoził ją na Zamek na spotkania z królem. Owocem tego związku była córka Maria Anna, późniejsza pisarka, którą Kazimierz postanowił uznać i wychowywać razem z Teresą.
Na prośbę króla i męża Adama, którzy mieli nadzieję w ten sposób zdobyć przychylność posła, nawiązała jednocześnie romans z posłem rosyjskim Nikołajem Repninem. Ze związku tego urodził się pierwszy syn księżnej, Adam Jerzy, również uznany przez Kazimierza. W tym okresie dużo podróżowała po Europie, w jednym z londyńskich salonów poznała francuskiego księcia (diuka) Armanda Louis de Gontaut de Lauzun, z którym przeżyła swój najburzliwszy romans, i który został ojcem jej syna Konstantego Adama.
Gdy letnia rezydencja Czartoryskich, wieś Powązki, przeszła na ich własność Izabela stworzyła na tym terenie sentymentalny park krajobrazowy, który konkurował z Mokotowem (Mon Coteau) jej szwagierki Izabeli Lubomirskiej i Arkadią przyjaciółki Heleny Radziwiłłowej.
Adam Jerzy Czartoryski tak opisał rezydencję w swoich pamiętnikach: Było to rodzajem jakiegoś oazis, bo był otoczony morzem z piasku, a sam piękny i zielony. Każde z dzieci miało swoja chałupkę i ogród, a we środku na wzgórzu był dom większy mojej matki, nad łąką, gajem otoczoną z jednej strony, nad obszerną sadzawką, która swe wody rozlewała rzeczką dookoła wszystkich plantacji. Moja matka ustroiła te miejsca ruinami. Była tam wyspa i młyn, i grota na wyspie, i stajnie na kształt dawnego amfiteatru, i podwórze obszerne, na którym mnogość kur i gołębi (...). Każda chałupa miała swoje godło. Moja siostra Maria miała ziębę z napisem Wesołość, mnie dano gałązkę dębową z napisem Stałość, na domie mojej matki była kura z kurczętami, nad domem mojej siostry Teresy kosz z różami białymi i napis Dobroć, nad domem zarządcy pana Wolskiego – pszczoły z napisem Pracowitość. Wszystko układu i pomysłu mej matki.
Adam Jerzy Czartoryski, Pamiętniki … .
A tak opisywał rezydencję szwajcarski matematyk Johann Bernoulli: Powązki mają wygląd małej wsi, ukrytej w lasku wśród jezior i strumyków. Prócz kilku sztucznych ruin widzi się tu jedynie proste, kryte słomą, drewniane chaty. Wewnątrz jednak chatki te umeblowane są z niesłychanym wprost smakiem i przepychem (…) W ostatnim pokoju górnego piętra znajduje się ukryta nisza, w której przy pomocy specjalnego urządzenia można spuścić się do dolnego pokoju. Ten pokój – to łazienka. Ale jaka łazienka! Wanna ukryta jest w niszy pod kanapą obitą drogocenną złotą materią, ściany wyłożone są prawdziwymi kafelkami porcelanowymi najwykwintniej wymalowanymi, ze złotymi obwódkami. Naliczyłem tych kafelków około sześciuset, a pojedynczy kafelek, w co łatwo uwierzyć, kosztował dukata.
Antologia Polska Stanisławowska … .
Powązki były miejscem relaksu, zabaw i przedstawień teatralnych, bywał tam nawet sam król. Dziś po dawnych Powązkach nie ma śladu. Ten nastrój zabawy i pogoni za przyjemnością zniszczyła tragiczna śmierć najstarszej córki, Teresy. W Pałacu Błękitnym doszło do nieszczęśliwego wypadku – od ognia z kominka zajęła się sukienka Teresy. Mimo natychmiastowej pomocy udzielonej przez Jana Norblina, domownika Czartoryskich, który płaszczem zgasił płomienie, po kilkunastu dniach, dziewczyna zmarła na skutek poparzeń. W tym czasie Izabela była właśnie w połogu, urodzona przez nią córka Gabriela również zmarła po kilku dniach. Wydarzenie to było bardzo ciężkim przeżyciem dla księżnej. Czwartek, dzień śmierci Teresy, stał się dla niej odtąd dniem żałoby.
Po utracie zburzonych przez Rosjan Powązek, księstwo Czartoryscy przenieśli swoją siedzibę do Puław. Tu utworzyła słynną Świątynię Sybilli, pierwsze polskie muzeum, które wraz ze zbiorami puławskiego Domu Gotyckiego stało się zalążkiem obecnego Muzeum Czartoryskich w Krakowie. Miejsce to odwiedzali najświetniejsi przedstawiciele polskich rodów, gościł tu również car Aleksander.
Puławy w czasie Sejmu Czteroletniego to drugie ognisko budzące ducha patriotycznego w narodzie. Tu niejako dalszy ciąg obrad sejmowych się toczył, gdyż do Puław zjeżdżali najwybitniejsi dygnitarze sejmowi lub działacze na polu naukowym jak Stanisław Małachowski, Ignacy Potocki, kanclerz Zamoyski, Hugo Kołłątaj, Antoni Sułkowski, Julian Ursyn Niemcewicz, Tadeusz Czacki i inni.
Wspomnienia puławskie … .
Prowadziła działalność filantropijną i oświatową wśród ludu, działała w Radzie Nadzorczej Kobiet, opiekującej się pensjami żeńskimi, zakładała szkółki wiejskie dla młodzieży, propagowała patriotyczną świadomość narodową. Podczas powstania listopadowego Puławy zostały zbombardowane ogniem artyleryjskim. Księżna z córkami pieszo uciekła z pałacu zabierając ze sobą tylko kilka szkatułek z biżuterią.
Ostatnie cztery lata życia spędziła w pałacu w Wysocku (Galicja).
wybrane prace:
1805 - Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów
1819 - Pielgrzym w Dobromilu, czyli nauki wiejskie
1827 - Katalog Sybilli
1828 - Poczet pamiątek zachowanych w Domu Gotyckim w Puławach
kalendarium
1761 IX 19 – poślubiła Adama Kazimierza Czartoryskiego
1767 III 4 (środa popielcowa) - Czartoryska i Repnin wywołali w Warszawie powszechne zgorszenie, kiedy Repnin wykupił cały teatr (który tego dnia powinien być normalnie zamknięty) i nakazał grać dla siebie, Izabeli i personelu poselstwa komedię francuską
1768 II – wyjechała wraz mężem w podróż po Europie
1772 – wyjechała z mężem do Holandii załatwić sprawy spadkowe po swoim ojcu
1772 – jesienią znalazła się w Londynie
1773 XI – 1774 IV – przebywała w Paryżu z diukiem de Lauzun
1785 – Czartoryscy przenieśli się z Pałacu Błękitnego w Warszawie do Puław
1787 – księstwo spotkali się w swoich dobrach w Galicji z cesarzem Austrii Józefem II
1787 IX – wyjechała do Paryża
1788 – powróciła latem do kraju
1789 IX – 1791 IV – odbywała wraz z synem Adamem podróż po Anglii i Szkocji
1790 – rozpoczęła budowę pałacu Marynki w Puławach
1791 IX – uczestniczyła w uroczystościach związanych z manewrami Dywizji Małopolskiej pod Gołębiem
1792 – jesienią przeniosła się do swojej drugiej siedziby w Sieniawie w Galicji, gdzie udzieliła też schronienia Tadeuszowi Kościuszce
1796 VI 20 – powróciła do zniszczonych Puław
1809 VI 29 – w puławskim pałacu stanęła główna kwatera dowódcy wojsk polskich księcia Józefa Poniatowskiego
1809 X – Puławy weszły w skład Księstwa Warszawskiego
1816 – była współtwórczynią kobiecej Loży Kazimierza Wielkiego
1816 – ofiarowała w Puławach dom z ogrodem na rzecz Instytutu Nauczycieli Elementarnych i Organistów – jednego z pierwszych w Polsce zakładów kształcenia nauczycieli
1816 – odbyła w celach leczniczych podróż na Dolny Śląsk
1818 – wzięła udział w zjedzie rodziny Czartoryskich w Sieniawie
1831 III 5/6 - księżna Izabela z córkami Marią Wirtemberską i Cecylią Beydale na prośbę syna Adama Jerzego zdecydowała się pieszo opuścić Puławy i schronić się w Górze Puławskiej na lewym brzegu Wisły
1860 – trumnę z jej ciałem przewieziono do grobowca rodzinnego Czartoryskich w Sieniawie
źródła:
Gabriela Pauszer-Klonowska, Pani na Puławach, Warszawa 1978
Muzeum Czartoryskich: Historia i zbiory. Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 1998
Alina Aleksandrowicz: Izabela Czartoryska: Polskość i europejskość. Lublin 1998
Adam Jerzy Czartoryski, Pamiętniki i memoriały polityczne 1776-1809, Warszawa 1986
Antologia Polska Stanisławowska w oczach cudzoziemców, oprac. Wacław Zawadzki, t. 1, Warszawa 1963
Wspomnienia puławskie: Wydawnictwo Stowarzyszenia Wychowańców byłego Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Puławach, pod red. T. Chwaliboga, Warszawa 1933
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005