Kazimierz Czapiński
(18 listopada 1882 Mińsk – 1941 KL Oświęcim)
działacz socjalistyczny, publicysta
rodzina
syn Juliana, urzędnika, i Kazimiery z Januszkiewiczów
Kazimierz Czapiński (1882-1941), poseł PPS 1919–1935, około 1928
biogram
Naukę rozpoczął w gimnazjum w Mińsku, zagrożony aresztowaniem za działalność socjalistyczną zdawał maturę eksternistycznie. Rozpoczął studia na wydziale prawa Uniwersytetu w Petersburgu. Za działalność wśród robotników został wydalony z uczelni i aresztowany na pół roku. Zwolniony z braku dowodów, został odesłany do Mińska pod trzyletni dozór policyjny. W Mińsku nadal działał w Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji. Z tego powodu był dwukrotnie aresztowany. Wytoczono mu również sprawę sądową zakończoną uniewinnieniem.
Po przyjeździe do Krakowa próbował kontynuować studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale wkrótce został relegowany za udział w tzw. zimmermaniadzie, czyli protestach środowiska studenckiego przeciwko objęciu katedry socjologii przez znanego z konserwatywnych poglądów, a nieposiadającego żadnych osiągnięć naukowych ks. Kazimierza Zimmermanna. Związany był z ruchem socjaldemokratycznym, 4-krotnie aresztowany za działalność polityczną.
W II RP zasiadał w Sejmie jako poseł PPS, znany był z wystąpień antyklerykalnych i antybolszewickich, a także z pracy w komisji konstytucyjnej i konkordatowej. Był jednym z najlepiej wykształconych działaczy PPS, a jego biblioteka słynęła z bogactwa zbiorów. Wygłaszał wiele przemówień, odczytów i prowadził systematycznie liczne kursy partyjne. Był działaczem kulturalno-oświatowym w krakowskim środowisku robotniczym i wiejskim, między innymi stworzył klub turystyczny i organizował wycieczki w Tatry dla robotników. W czasie II wojny światowej współpracował z konspiracyjną organizacją socjalistów związanych z PPS – Barykadą Wolności, aresztowany przez gestapo, zginął w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu.
W książce "Nauczyciele" (Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1981, ss.100-136) Andrzej Nowicki, późniejszy prezesa Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli oraz Polskiego Towarzystwa Religioznawczego tak pisał o Czapińskim: Pierwsze nasze spotkanie miało miejsce 4 października 1935 r. Omawialiśmy program ‘studium’, które miało się odbywać w każdą środę od godz. 18 do 22 w podziemiach teatru Ateneum. Najpierw dwugodzinny wykład Czapińskiego, potem dwugodzinne referaty z naszymi referatami i dyskusją. Byłem najbardziej aktywnym uczestnikiem tego studium przez cztery lata (dwa jako uczeń gimnazjum, dwa następne jako student). Program studium obejmował marksizm, historię filozofii, programy partii politycznych w Polsce, problemy polityki zagranicznej i polityki kulturalnej. Mój ojciec i moi stryjowie byli przez całe życie działaczami pepeesowskimi, a studium Czapińskiego miało również i mnie dobrze przygotować do tej roli. Sądzę, że Czapiński był ‘najtęższym umysłem’ międzywojennej PPS i w tej dziedzinie nie mogę sobie wyobrazić nikogo, co lepiej mógłby wykonać to zadanie. (...) Spośród wszystkich moich nauczycieli najbliższe mi były poglądy Czapińskiego (zwłaszcza socjalizm demokratyczny, ateizm i antyklerykalizm). Czapiński był człowiekiem olbrzymiej wiedzy, każdy jego wykład trzymał słuchaczy w napięciu, dostarczał rzetelnych informacji, czerpanych bezpośrednio z przynoszonych i rozkładanych na stole książek.
…
Jedynym nauczycielem, który nie tylko zachęcał do tego, żeby dużo czytać, ale sam w życiu codziennym był personifikacją pasji czytania, wiecznego nienasycenia czytaniem, palącej ciekawości, wymagającej natychmiastowego zapoznania się ze wszystkim, co zostało wydrukowane, był Czapiński. Takim go ‘widzę’: lewa ręka przyciska do boku tyle tomów, ile się tylko da utrzymać, w prawej ręce otwarta książka o kilka centymetrów od oka; obok teczka wypchana książkami, a prócz tego jeszcze kilka książek w kieszeniach. (...) Nigdy nikomu nie udało się go przyłapać na tym, żeby czegoś nie wiedział, ani opowiedzieć o książce, której nie czytał. Był prawdziwym ‘pożeraczem książek`, a temu potężnemu apetytowi czytelniczemu odpowiadała w sposób symboliczny jego potężna tusza.
wybrane prace:
1911 - Kler a robotnicy
1919 - Czego uczą jezuici
1921 - Dokąd kler prowadzi Polskę?
1921 - Bankructwo bolszewizmu
1922 - Czarna ofensywa. Drogi i cele wojującego klerykalizmu. Uchwały zjazdu katolickiego w Warszawie. Zamach klerykalny na niezależność państwa polskiego, kultury polskiej i ruchu robotniczego
1924 - Socjalizm czy komunizm
1925 - Państwo a Kościół. Konkordat Polski z Rzymem
1928 - Co dał komunizm robotnikom, chłopom i krajowi
1928 - Partia wrogów ludu pracującego (endecja)
1931 - Moja znajomość z Leninem. Wspomnienia z dawnych lat
1932 - Faszyzm współczesny
1936 - Świat na wulkanie. Krótki zarys sytuacji międzynarodowej
kalendarium
1900–1910 – należał do Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji i Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL)
1901-1902 – studiował prawo na uniwersytecie w Petersburgu
1902 III – aresztowany
1904 – przedostał się nielegalnie do Niemiec, później do Szwajcarii
1905 – po wybuchu rewolucji powrócił do Mińska
1906 – aresztowany i skazany na 5 lat zesłania na Syberię (wyrok zamieniono na wyjazd za granicę)
1907 III – został członkiem Biura Sekcji Zagranicznej SDKPiL i z jego ramienia uczestniczył w VII Kongresie Socjalistycznym II Międzynarodówki w Stuttgarcie
1907 – zamieszkał w Krakowie
1909-1911 – studiował prawo na UJ
1910 – usunięty ze składu Biura Sekcji Zagranicznej SDKPiL
1910–1919 - członek Polskiej Partii Socjaldemokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego
1913 IV – zorganizował Leninowi jego pierwszy odczyt na ziemiach polskich
1913 – odbył z Leninem wycieczkę na Rysy
1914–1939 – pełnił funkcję zastępcy redaktora naczelnego czasopisma „Naprzód”
1919–1939 – należał do Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS)
1919 – radny miasta Krakowa
1919–1935 – poseł na sejm z ramienia PPS
1920–1939 – członek Rady Naczelnej PPS
1920-1921 i 1924–1930 - członek Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS
1922-1936 – wiceprzewodniczący Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (TUR)
1923 – współzałożyciel Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (TUR)
1933 - opowiedział się za opuszczeniem Centrolewu ze względu na zachowawcze programy Stronnictwa Ludowego i innych partii wchodzących w skład tego bloku
1934–1939 – pełnił funkcję przewodniczącego Zarządu Głównego TUR
1935–1939 – zastępca redaktora naczelnego „Robotnika”
1936-1939 – przewodniczący Organizacji Młodzieży TUR
1939 IX – opuścił Warszawę i powrócił po kapitulacji
1940 IX 8 – aresztowany w Karlinie przez gestapo, uwięziony na Pawiaku
1941 II 6 – trafił do obozu koncentracyjnego w Auschwitz
1942 VII – zginął w obozie zagłady w Oświęcimiu
1947 – na wniosek Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Grunwaldu II klasy
1972 - pod kierunkiem prof. Andrzeja Nowickiego na Uniwersytecie Wrocławskim powstała praca doktorska "Poglądy filozoficzne Kazimierza Czapińskiego" autorstwa płk Wacława Krawczyka, zawierająca bibliografię wszystkich prac Czapińskiego, liczącą około sześć tysięcy pozycji (książki i artykuły)
1991 – Kraków utrwalił jego pamięć nadając jego imię ulicy (dawnej ul. Mariana Bogatki) w V dzielnicy Łobzów (Nowa Wieś), bocznej ul. Juliana Lea
źródła:
Adam Ciołkosz, Ludzie PPS, Londyn 1981
Słownik Biograficzny Działaczy Polskiego Ruchu Robotniczego, F. Tych (red.), S. Adamski, t. 1, Warszawa 1985
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000