Tadeusz Czacki
(28 sierpnia 1765 Poryck, Wołyń – 8 lutego 1813 Dubno, Wołyń)
działacz gospodarczy, historyk, znawca prawa, organizator i reformator szkolnictwa
rodzina
syn wołyńskiego magnata Feliksa Szczęsnego (1723 – 2 VI 1790), herbu Świnka, podczaszego koronnego, asesora sądów królewskich, i Katarzyny Karoliny z Małachowskich, herbu Nałęcz, córki kanclerza wielkiego koronnego
Tadeusz Czacki malował Józef Pitschmann Tadeusz Czacki na litografii Maksymiliana Fajansa
w 1792 roku poślubił Barbarę Dembińską (około 1770 – 16 III 1840 Kraków), herbu Rawicz, dzieci: Maria (około 1796–1826), poślubiła: Eugeniusz książę Lubomirski (1789–1834), herbu Drużyna; Józef (około 1800); Wiktor Grzegorz Kazimierz (1801 Kraków – 6 VII 1853 Wilanów), poślubił: Pelagia księżna Sapieha (1809–1892), herbu Lis
biogram
Początkowe nauki (głównie język i literatura łacińska) pobierał, wraz ze starszym bratem Michałem, w domu rodzinnym, pod kierunkiem jezuity księdza Faustyna Grodzickiego, byłego nauczyciela geometrii w kolegium lwowskim. Nauki języka niemieckiego udzielał im Marcin Gerber, warmińczyk. Już w dzieciństwie okazywał niezwykłą troskliwość o wychowanie i wykształcenie dzieci ubogich, mając lat 12 utworzył szkółkę wiejską dla dzieci domowników i ubogich mieszkańców Porycka, przeznaczając na utrzymanie nauczyciela (Franciszka Świątkowskiego) swoje kieszonkowe, otrzymywane od rodziców. Jako samouk kontynuował naukę pod kierunkiem Adama Naruszewicza i Jana Albertrandego, z literaturą francuską zaznajamiał go Karol Glawe.
Przeniósł się do Warszawy, jako praktykant został członkiem sądów zadwornych koronnych, następnie działał w Komisji Kruszcowej i Skarbu. Pracował nad stworzeniem dokładnej hydrograficznej mapy Polski i Litwy, potrzebnej do regulacji rzek. Własnym nakładem (10 000 czerwonych złotych) wydał mapę hydrograficzną Polski i Litwy z zaznaczeniem biegu 4 819 rzek, z oznaczeniem zakrętów, spadków i wszelkich ułatwień i utrudnień dla uczynienia ich spławnymi. Za jego staraniem wyszła również na 13 kartach mapa hydrograficzna Dniestru z oznaczeniem głębokości od miasta Uszycy aż do Benderu.
Często przebywał w Krakowie, pracował w Bibliotece Jagiellońskiej, uczęszczał na wykłady uniwersyteckie, prowadził poszukiwania antykwaryczne i bibliofilskie, zakupione wówczas pozycje stanowiły podstawę utworzonej przez niego Biblioteki Poryckiej. Otwierał i badał groby królewskie (między innymi Zygmunta I Starego, Zygmunta II Augusta, Anny Jagiellonki), wydobywał złożone tam przedmioty i relikwie. Po przejęciu władzy w Krakowie przez Austriaków uzyskał od cesarza zgodę na wywiezienie tych obiektów (między innymi 2 miecze krzyżackie wręczone Władysławowi II Jagielle przed bitwą pod Grunwaldem, miecz Stefana Batorego, trzewiki koronacyjne Zygmunta II Augusta, chorągwie wojewódzkie, buzdygany), uratowane pamiątki przekazał Izabeli Czartoryskiej do Puław.
Był w Krakowie obecny podczas powstania Kościuszkowskiego, uczestniczył w symbolicznym święceniu szabel w kościele Kapucynów, wraz z teściową Urszulą z Morsztynów Dembińską wspomagał powstanie finansowo. Po powstaniu Kościuszkowskim oskarżony został przez rząd rosyjski o sprawowanie w czasie powstania urzędu podskarbiego i pozbawiony za to Ostroga i klucza Brusiłowskiego. Zagrożony zupełną utratą majątku zamierzał poświęcić się zawodowi profesorskiemu w Akademii Krakowskiej.
Dla utrzymania naukowości polskiej w języku polskim wraz z Janem Albertrandym, Stanisławem Sołtykiem i Franciszkiem Ksawerym Dmochowskim założył w Warszawie „Towarzystwo przyjaciół nauk”, a także doprowadził do utworzenia „Towarzystwa Handlowego”. W tym okresie, oprócz urzędowych sprawozdań (dwa ogromne tomy złożone z ponad 3 000 arkuszy), ogłosił parę broszur i mów okolicznościowych, napisał Obronę Zygmunta Augusta i wydał swoje największe dzieło O litewskich i polskich prawach
W związku z przyznaniem autonomii szkolnictwu polskiemu na Litwie i Rusi, został mianowany wizytatorem szkół guberni wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej. Poświęcił się pracy na rzecz szkolnictwa. Dziełem jego życia stało się słynne Liceum w Krzemieńcu, zwane Atenami Wołynia, w którym mogli się uczyć wszyscy bez względu na pochodzenie i zamożność. Niezamożnej młodzieży udzielane były stypendia. Zabiegał o wyposażenie szkoły w pomoce naukowe, nabył między innymi księgozbiór po Stanisławie Auguście. Tak powstała słynna Biblioteka Porycka licząca 1 558 woluminów rękopisów, ponad 8 500 tomów dzieł polskich, 3 - 4 tysiące obcych i około 20 tysięcy broszur. Na wyposażeniu szkoły znalazły się dużej wartości artystycznej obrazy, między innymi takich mistrzów jak Rafael Santi i Leonardo da Vinci. Dla połączenia teorii z praktyką, założył obserwatorium astronomiczne, ogród botaniczny, gabinet mineralogiczny oraz drukarnię zakładową. Dbając o wszechstronny rozwój młodzieży, zorganizował naukę pływania, fechtunku i jazdy konnej, a także naukę tańca (aby młodzież nabrała ogłady towarzyskiej). W stworzeniu uczelni krzemienieckiej pomagał mu Hugo Kołłątaj, który pochodził też z Wołynia.Intensywnie zbierał fundusze wśród obywatelstwa i duchowieństwa, hojnymi mecenasami byli przedstawiciele wielkich polskich rodów z Wołynia i Podola: Jabłonowscy, Olizarowie, Sanguszkowie, Rzewuscy, Sapiehowie, Wiśniowieccy.
Jak podają Teresa Stanisławska–Adamczewska i Jan Adamczewski w „Kraków, ulica imienia…”: Zbierał obrazy, numizmaty, książki, rękopisy, a także różne niezwykłe przedmioty. Nie żałował na ten cel własnych pieniędzy, ale często stosował też nie zawsze godne pochwały zabiegi. Henrieta z Działyńskich Błędowska wspominała zamek swojej babki Józefy Woroniczowej w Trojanowie na Wołyniu:
Były tam także niektóre portrety królów polskich i portret sławnego Gonty, atamana hajduków, któren to portret zaginął po wizycie Tadeusza Czackiego, jako parę innych ze szczególniejszymi ubiorami, gdyż ten, jak wiadomo, nie robił sobie skrupułu, aby jakkolwiek wzbogacić zbiór pamiątek starodawnych.
Gdy w 1791 roku zwiedzał Czacki zamek wawelski nie tylko dokonał spisu klejnotów w skarbcu koronnym, lecz korzystając z pomocy architekta Józefa Lebruna otworzył groby niektórych królów i w wyniku tej wizyty Jan III Sobieski leży na Wawelu podobno bez jednego wąsa, bo Czacki zabrał królewski wąs dla księżnej Izabelli Czartoryskiej, która zapragnęła mieć w swoich zbiorach choć jeden wąs bohatera.
Pochowany w Porycku, jego serce złożono w jednej z sal liceum w Krzemieńcu. Towarzyszy mu łaciński napis Gdzie skarb twój, tam i serce twoje.
Jego dewizą było hasło: Wymyśl i zrób. Jeśli potrafisz tylko rzucić ideę, a nie potrafisz jej zrealizować, będziesz tylko fantastą.
Książę Adam Jerzy Czartoryski w swoich pamiętnikach, określając Czackiego jako „znakomitego z nauki i cnót człowieka”, wyrażał się o nim następująco: Niespracowany tam, gdzie o dobro powszechne chodziło (...), poświęcił swoje mienie, zdrowie, życie nawet dla dokonania stworzonego przez się dzieła. Niezmordowana czynność jego, gorliwość i wytrwałość w pracy wszelkie przeszkody przezwyciężyć potrafiły.
wybrane prace:
1790 - Reffleksye nad uszkodzeniem dla krajów polskich wynikającym z zaniedbywania handlu, pochodzącego z mniej ważenia, porzuconej nad Gdańskiem opieki
1791 – Opisanie grobów dawnych królów polskich w Krakowie
1792 - Uwagi o handlu z Anglią, Portą Ottomańską i innymi narodami
1800–1801 - O litewskich i polskich prawach, 2 tomy
1809 - Czy prawo rzymskie było zasadą praw litewskich i polskich?
1811 - O prawach mazowieckich
kalendarium
1781 – praktykant sądowy sądów zadwornych koronnych w Warszawie
1784 – rozpoczął pracę w Komisji Kruszcowej
1786 – sejm wybrał go na członka Komisji Skarbowej
1786 – kawaler Orderu Świętego Stanisława
1787 – w połowie roku dokonał objazdu prowincji ruskiej
1788 – objeżdżał wszystkie miejscowości, w których mogły się znaleźć nowe złoża soli (po utracie Bochni i Wieliczki po pierwszym rozbiorze Polski)
1788 – przedłożył projekt ulepszenia porządku w kasie generalnej
1791 – wiosną wysłany na finansową inspekcję województwa krakowskiego wizytował Wawel, gdzie otworzył groby królewskie zabierając z nich cenne pamiątki, i dokonał spisu klejnotów znajdujących się w skarbcu królewskim
1792 V – jeden z lustratorów wawelskiego skarbca
1792 – odznaczony Orderem Orła Białego
1792 – gdy zwyciężyła konfederacja Targowicka zrezygnował z pracy w Komisji Skarbowej
1793 – przebywał w Krakowie
1796 I – uzyskał od władz austriackich zgodę na pozyskanie pozostałości ze zrabowanego przez Prusaków skarbca królewskiego, które przekazał do Puław
1798-1799 – właściciel Pałacu Spiskiego
1800 – jeden z założycieli Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk
1801 – odbył podróż naukową do Królewca, Fromborka i Gdańska
1802 - założył krótko istniejące towarzystwo żeglugowe „Czacki, Drzewiecki i spółka” funkcjonujące w Odessie
1803 – wraz ze Stanisławem Sołtykiem, Józefem Drzewieckim i Michałem Walickim utworzyli krótko istniejące „Towarzystwo Handlowe”
1803 VII 9 – okręt noszący jego imię odpłynął z Odessy do Triestu
1803 – mianowany wizytatorem szkół guberni wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej
1803 IX 7 – w rozmowie z H. Kołłątajem w Krzemieńcu opracowali projekt urządzenia gimnazjum
1803 X 20 – na zjeździe duchowieństwa w Łucku wzywał do poświęcenia części dochodów na rzecz oświaty
1805 – założył wraz z Hugo Kołłątajem Gimnazjum Wołyńskie w Krzemieńcu (od 1819 Liceum Krzemienieckie)
1805 X 1 – wygłosił mowę na uroczystym otwarciu Gimnazjum Krzemienieckiego
1807–1808 – dwukrotnie aresztowany przez władze rosyjskie, które podejrzewały, iż uczestniczy w konspiracji
1912 – Kraków jego imieniem nazwał ulicę w XIII dzielnicy Podgórze (Ludwinów) dobiegającą do ulicy Przedwiośnie
źródła:
Piotr Chmielowski, Tadeusz Czacki, jego życie i działalność wychowawcza, Petersburg 1898
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Janina Bieniarzówna, Jan M. Małecki, Dzieje Krakowa, t. 3, Kraków 1979
Polski Słownik Biograficzny. T. 4, Kraków 1938