Napoleon Nikodem Cybulski
(13 września 1854 Krzywonosy koło Święcian – 26 kwietnia 1919 Kraków)
lekarz, fizjolog
rodzina
syn Józefa Napoleona, ziemianina, i Marcjanny z Hutorowiczów
biogram
Po ukończeniu ze srebrnym medalem Gimnazjum w Mińsku Litewskim wstąpił na studia medyczne do Akademii Medyczno-Wojennej w Petersburgu, które ukończył otrzymując złoty medal pierwszej klasy. Po uzyskaniu tytułu doktora medycyny został jako profesor zwyczajny kierownikiem Katedry Fizjologii Histologii i Embriologii UJ, którą kierował aż do śmierci.
Zajmował się przede wszystkim fizjologią krążenia krwi, neurofizjologią, elektrofizjologią, endokrynologią doświadczalną, fizjologią mięśni, fizjologią trawienia, higieną żywności i żywienia. Jego badania zjawisk elektrycznych w mięśniach, nerwach i korze mózgowej stworzyły podłoże, na którym powstała współczesna encefalografia.
Był twórcą krakowskiej i polskiej szkoły fizjologicznej, pionierem endokrynologii, pierwszy w Polsce zainteresował się elektrokardiografią i był pierwszym polskim naukowcem badającym zjawisko hipnotyzmu. Zdecydowany zwolennik dopuszczenia kobiet do studiów medycznych. Autor około 100 prac naukowych, współtwórcą Fizjologii człowieka, wybitnym eksperymentatorem i twórcą nowych metod, konstruktorem fotohemotachometru (przyrządu umożliwiającego pomiar szybkości przepływu krwi w tętnicach wraz z jego fotograficzną rejestracją) i manometru żylnego. Dla pokrycia dużych kosztów prowadzonych badań naukowych i utrzymania licznej rodziny, prowadził również zakład dentystyczny, którego pacjentem był między innymi Henryk Sienkiewicz.
Był członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Umiejętności, rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego i dwukrotnie dziekanem Wydziału Lekarskiego UJ. Był członkiem honorowym Towarzystw Lekarskich w Krakowie, Lwowie, Łodzi, Wilnie i Petersburgu, Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika.
Znany był także jako miłośnik muzyki, sam grał na wiolonczeli w kwartetach smyczkowych.
Intensywna praca naukowa i zarobkowa podkopała jego zdrowie, został połowicznie sparaliżowany, przez rok musiał wstrzymać się od wszelkiej pracy. Zmarł w swoim gabinecie w Zakładzie Fizjologii UJ w wyniku udaru mózgu, pochowany na Cmentarzu Rakowickim. W sali wykładowej Zakładu Fizjologii Collegium Medicum UJ znajduje się tablica pamiątkowa ku jego czci.
Ze wspomnień dr Edwarda Małkiewicza, ówczesnego studenta, za Z. Gajda, O ulicy Kopernika …:
Wiedziano o Cybulskim, że lubi palić, zwłaszcza rosyjski tytoń, bo był długie lata w Rosji. Studenci znając tę jego słabość, przychodzili na egzamin odpowiednio „przygotowani” i gdy profesor rozglądał się za papierosem, student wyciągał całą paczkę. Profesor certolił się przez moment, wreszcie pokusa zwyciężała, zapalał i delektował się rosyjskim tytoniem. Później dawał Pawłowi dziesięć koron, czy ile tam było potrzeba, by oddał. Wątpliwe jednak, by te pieniądze wracały do studenta, zwłaszcza po szczęśliwie zdanym egzaminie.
Całą taką scenę przekazał nam też Kornel Michejda:
W dobrym humorze zasiedliśmy całą szóstką półkolem wokół profesora. Przez cały czas egzaminu profesor palił papierosy. Czy jednak za mocno były nabite, czy z innej przyczyny, każdy papieros gasł przed następnym jego wzięciem do ust. Natenczas ten student, który właśnie odpowiadał, wyciągał pudełko zapałek i szybko podawał płomień. Odpowiadaliśmy kolejno i niezbyt dobrze. Pięciu z nas już skończyło, pozostał jeszcze kolega K. jego odpowiedź była najsłabsza, nie wypuszczał zapałek z ręki. Gdy jednak w pewnej chwili zapalił zapałkę, profesor zirytowany z wielką energią dmuchnął w płomień i oświadczył:
- Od pana nie chcę!
Od tej chwili wszyscy w piątkę udawaliśmy, że zapałek już nie mamy, a kolega K. trzymał zapałki w ręku w taki sposób, aby profesor je widział. Wciągał on bezskutecznie powietrze przez papierosa, rozglądając się dookoła błagalnym wzrokiem, lecz bez żadnego widocznego skutku. Wreszcie padło słowo zwrócone do kolegi K.:
- No, dawaj pan te zapałki! – Sytuacja była rozładowana. Egzamin zdany.
ważniejsze prace:
1878 - O wpływie postawy ciała na ciśnienie, tętno i oddychanie u zwierząt
1885 - O metodach badania fizjologicznego
1886 - Nowy przyrząd do badania prędkości ruchu krwi (fotohemotachometr) i jego zastosowanie
1887 - O hypnotyzmie ze stanowiska fizjologicznego
1888 - Nowy manometr do oznaczania parcia w żyłach za pomocą fotografii
1890 - O ucisku mózgu
1891 - Dalsze zjawiska nad zjawiskami elektrycznymi w korze mózgowej małpy i psa
1894 - Nowa modyfikacja kalorymetru
1894–1895 - Kurs histologii
1894 - Próba badań nad żywieniem się ludu wiejskiego w Galicji
1895 - O funkcji nadnercza
1895 - Czy państwo i społeczeństwo mają obowiązek popierać naukę?
1898 - Próba nowej teroyi zjawisk elektrycznych w tkankach zwierzęcych
1900 - W sprawie organizacji gospodarstw włościańskich
1907 - Kilka słów w sprawie jadów w jelicie prawidłowem
1909 - Wpływ błon i przegród na siły elektromotoryczne
1915 - Fizyologia człowieka wraz z A. Beckiem
1916 - O termodynamice mięśniowej
1918 - Nauka wobec wojny
kalendarium
1875–1880 – studiował medycynę w Akademii Wojskowo–Medycznej w Petersburgu
1881 – prosektor przy katedrze fizjologii
1887–1885 – pracował w Akademii Wojskowo–Medycznej jako asystent w Katedrze Fizjologii u Iwana Tarchanowa
1885 – wiosną uzyskał stopień doktora medycyny ma podstawie pracy Badania nad prędkością ruchu krwi za pomocą fotohemotachometru
1885 – jesienią objął Katedrę Fizjologii, Histologii i Embriologii Wydziału Lekarskiego UJ
1887 – członek korespondent Akademii Umiejętności
1887/1888 i 1895/1896 – dziekan Wydziału Lekarskiego UJ
1890 – razem z Adolfem Beckiem, jako jeden z pierwszych, dokonał zapisu bioelektrycznej czynności kory mózgowej psa i małpy
1891 – wraz z Odo Bujwidem założył pierwsze w Krakowie gimnazjum żeńskie
1891 X 31 – członek czynny Akademii Umiejętności
1895 – dzięki jego staraniom Katedra Fizjologii została umieszczona na drugim piętrze nowego gmachu Collegium Medicum przy ulicy Grzegórzeckiej 16, gdzie mieści się do dnia dzisiejszego
1895 – wraz ze swym uczniem Władysławem Szymonowiczem odkrył hormonalne oddziaływanie rdzenia nadnerczy i wyizolował adrenalinę
1904/1905 – pełnił funkcję rektora UJ
1904–1906 – dyrektor Wydziału III Akademii Umiejętności
1905–1909 – prorektor uczelni
1911–1912 – prezes Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego
1914 – za pomocą galwanometru strunowego zarejestrował stałe fale wychodzące z mózgu
1916 – został częściowo sparaliżowany
1918 – za działalność naukową otrzymał od Polskiej Akademii Nauk nagrodę z fundacji Jerzmanowskich
1936 XI 16 – pośmiertnie odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta
1951 – jego imię nadano ulicy w I dzielnicy Stare Miasto, która łączy ulicę Wenecja z ulicą Garncarską
źródła:
Adolf Beck, Prof. Napoleon Cybulski, Lwów 1910
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Zdzisław Gajda, O ulicy Kopernika w szczególności o Wesołej w ogólności, Kraków 2005
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000