Leon Chwistek
(13 czerwca 1884 Kraków – 20 sierpnia 1944 Berwicha koło Moskwy)
logik, matematyk i filozof, malarz i teoretyk sztuki
rodzina
syn Bronisława, lekarza, prowadził zakład leczniczy w Zakopanem, w willi „Gerlach” na Krupówkach, i Emilii z Dunin-Majewskich, malarki i pianistki
Leon Chwistek (między 1907 a 1912) autor Józef Kuczyński Portret Leona Chwistka autorstwa Witkacego 1913 rok
poślubił Olgę Steinhaus, siostrę Hugona Steinhausa
córka - Alina Dawidowiczowa, profesor matematyki (zmarła w 2007 roku), syn pani Aliny, Antoni, doktor matematyki, pracownik Instytutu Matematyki UJ
biogram
Dzieciństwo spędził w Zakopanem, w tym okresie poznał Stanisława Ignacego Witkiewicza, Bronisława Malinowskiego i Karola Szymanowskiego.
Studiował matematykę i filozofię oraz malarstwo, walczył w Legionach. Po I wojnie poświęcił się twórczości artystycznej, osiadł w Krakowie przy ulicy Józefa Szujskiego 7, uczył w gimnazjum i wykładał na UJ, zajmował się filozofią, malował i pisał prace o malarstwie. Publikował artykuły i rysunki w krakowskim tygodniku "Maski" oraz w redagowanym przez siebie piśmie "Formiści".
Zajmował się matematyką, przedmiotem jego badań były głównie podstawy logiki i matematyki oraz metodologia nauk ścisłych.
Jako malarz czerpał inspiracje z francuskiego ekspresjonizmu, kubizmu, a przede wszystkim włoskiego futuryzmu, tworzył obrazy i liczne rysunki tuszem o uproszczonych, silnie zgeometryzowanych liniach; w okresie formistycznym powstały portrety, akty, krajobrazy, widoki fantastycznych miast (Miasto I, Miasto II), stworzył indywidualny styl, zwany strefizmem, tzn. podziału płaszczyzny obrazu na strefy rysunkowo-geometryczne i strefy barwne (portrety żony, S. Estreichera, T. Sinki, Z. Jachimeckiej). Był autorem teorii "wielości rzeczywistości", wyodrębniającej cztery formy poznania: potoczne, naukowe, psychologiczne, artystyczne bądź religijne. Na tej podstawie ustalił typologię nowoczesnej sztuki: prymitywna, realistyczna, impresjonistyczna, wizyjno-kreacyjna.
Jego prace malarskie znajdują się w Muzeum Narodowym w Krakowie, między innymi Zachód słońca, Szermierka, Kompozycja, w Muzeum UJ (Autoportret) oraz w zbiorach prywatnych.
Jego imieniem nazwano ulicę w VII dzielnicy Zwierzyniec, na Woli Justowskiej, dobiegającą do ulicy Kasztanowej. Symboliczny grób znajduje się na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.
Młody Chwistek był (…) szczupły i na ówczesne czasy wysoki. Miał około 180 cm wzrostu. Alina Dawidowiczowa, wspominając ojca, pisze, iż w (…) dzieciństwie, gdy wpadał do domu w trenczu i miękkim beżowym kapeluszu, wydawał [jej] się bardzo przystojny. Policzki (…) miał za wielkie, ale rysy regularne
Człowiek, który nie tworzy w każdej chwili życia jest nad brzegiem przepaści. Przynajmniej ja o ile nie tworzę. Trzeba przede wszystkim wiedzieć, że jakkolwiek mnóstwo rzeczy w życiu robi się z określonym celem, to jednak sam fakt życia jest i musi być bezcelowym. Słabi ujrzawszy tę prawdę odbierają sobie życie, słabsi wymyślają cele i wmawiają sobie, że w nie wierzą. Silni przyjmują tę prawdę zimno i idą naprzód.
(L.Chwistek, notatka z dnia 15.02.1907)
Umysł stał się leniwy i ociężały, ale potrzeba nowych metod walki o byt i nowe warunki życia pociągnęły wielkie odnowienie życia wewnętrznego. Pomimo zahamowania liczę się ciągle z wielką działalnością w przyszłości. Jedynie myśl o starości działa deprymująco.
(L.Chwistek, notatka z dnia 29.11.1939)<br.
wybrane publikacje:
1912 - praca na temat prostej teorii typów logicznych Zasada sprzeczności w świetle nowszych badań Bertranda Russella
1918 - Wielość rzeczywistości w sztuce
1919 około - Miasto I, Miasto II, Łódka
1920 - Szermierka
1921 - współautor manifestu futurystów Nuż w bżuhu
1921 - Wielość rzeczywistości
1921 - Antynomie logiki formalnej
1923 - The Theory of ConstructiveTypes
1931 - Przyszłość kultury w Polsce
1934–1939 – powieść eksperymentalna Pałace Boga
1935 - Granice nauki, wydanie angielskie 1946
1936 - Zagadnienia wiedzy o malarstwie
1961-1963 - wydano pośmiertnie wybór jego tekstów Pisma filozoficzne i logiczne t. 1-2
niektóre obrazy:
1900 - Ślizgawka pod Giewontem
1907 - Widok z regla w Zakopanem
1913 - Chłopcy z San Sebastian
1917 - Zachód słońca
1919 - Łódka
1920 - Szermierka
1926 - Połów
1926 - Leda
1927 – Portret żony
1930 - Kompozycja streficzna z postacią kobiecą
1937 – Pochód
1939 – Akt kobiety
kalendarium
1902-1904 - studiował malarstwo w krakowskiej ASP u Józefa Mehoffera
1906 - uzyskał stopień doktora filozofii na UJ na podstawie pracy O aksjomatach
1907 – złożył egzamin nauczycielski
1906-1926 – z przerwami był nauczycielem matematyki w Gimnazjum im. Jana Sobieskiego w Krakowie
1908-1909 - studiował filozofię i matematykę w Getyndze (wykłady H. Poincarégo skierowały jego uwagę na podstawy matematyki)
1910 – przebywał w Wiedniu
1913-1914 - studiował malarstwo w Paryżu w Académie de la Grande Chaumiere
1914 – powrócił do Polski
1914-1916 - służył w I Brygadzie Legionów
1914 – broniąc honoru wybranki swego serca (Olgi), pojedynkował się z Władysławem Duninem-Borkowskim
1915–1916 – na froncie Wołyńskim w 5 baterii Pierwszej Brygady
1916 – zwolniony ze służby z powodu pogarszającego się wzroku
1917 – został członkiem i głównym teoretykiem krakowskiej grupy artystycznej Ekspresjoniści Polscy, przemianowanej w 1919 na Formiści
1919-1920 - redagował pismo "Formiści"
1921 – był współautorem jednodniówki „Nuż w bżuhu”
1922 – rozpoczął wykłady matematyki na UJ
1926–1930 – sportretował około stu osobistości z naukowych i intelektualnych środowisk Krakowa
1927 – odbyła się w Krakowie jego indywidualna wystawa malarstwa
1928 - habilitował się z logiki matematycznej
1930-1940 – profesor logiki na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie
1934 – wystawiał obrazy we Lwowie
1934 – objął Katedrę Logiki Matematycznej w UJK
1938 - profesor zwyczajny
1940 IX 17 – wstąpił do Związku Radzieckich Pisarzy Ukrainy
1941 VI – po zajęciu Lwowa przez Niemców ewakuował się do Gruzji
1941-1943 - mieszkał w Tbilisi, gdzie nauczał analizy matematycznej
1943 – przez Związek Patriotów Polskich zaproszony do Moskwy, wybrany do Krajowej Rady Narodowej
1943 - zamieszkał w Moskwie
źródła:
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Alina z Chwistków Dawidowiczowa , Zeschnięte liście i kwiat, Wyd. Literackie, Kraków 1989
Karol Chrobak, W pryzmacie rzeczywistości. O Leonie Chwistku, „Dekada Literacka” 2005, nr 1 (209)
Karol Estreicher: Leon Chwistek, biografia artysty , Kraków 1971
Jacek Olczyk, Życie literackie w Krakowie, Kraków 2016
Wielka encyklopedia malarstwa polskiego, Wydawnictwo Kluszczyński, Kraków 2011