Józef Marian Chełmoński
(7 listopada 1849 Boczki koło Łowicza – 6 kwietnia 1914 Kuklówka Zarzeczna koło Grodziska Mazowieckiego)
malarz, grafik, rysownik–ilustrator
rodzina
pochodził ze szlachty mazowieckiej
syn Józefa Adama herbu Prawdzic, wójt gminy Boczki i Serock, i Izabeli z Łoskowskich
Józef Chełmoński, Autoportret 1902, MNW Józef Chełmoński, Autoportret przed 1904 MN Kr Józef Chełmoński 1887
18 czerwca 1878 w kościele na Lesznie poślubił Marię z Korwin-Szymanowską
dzieci: Jadwiga (1879–1928), bezdzietna; Maria (1881–1950), malarka, mąż Jan Łoskowski; Zofia (1883–1954), mąż Władysław Aust; Józef (1886-1887); Hanna (1888, zmarła w dzieciństwie); Tadeusz (1889, zmarł w dzieciństwie); Wanda (1892–1966), malarka, mąż Wiktor Boczkowski
biogram
Po ukończeniu Szkoły Powiatowej Ogólnej w Łowiczu wyjechał do Gimnazjum w Warszawie. Po zdaniu matury kształcił się w warszawskiej Klasie Rysunkowej i w prywatnej pracowni Wojciecha Gersona, dzięki pomocy Maksymiliana Gierymskiego, który przekazał mu dochód z loterii, na którą wystawił własny obraz, wyjechał do Monachium jednego z najważniejszych wówczas centrów życia artystycznego. Studiował w monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych, pod kierunkiem niemieckich malarzy Hermanna Anschütza i Aleksandra Strähubera oraz polskich: Józefa Brandta i Mieczysława Gierymskiego. Związał się ze środowiskiem polskich monachijczyków, przede wszystkim ze Stanisławem Witkiewiczem, Józefem Brandtem, Maksymilianem Gierymskim i Adamem Chmielowskim; został przyjęty w poczet członków Kunstvereinu, z którym wystawiał.
Powrócił do kraju, a po podróży na Ukrainę zamieszkał w Warszawie. Wraz z Cyprianem Godebskim wyjechał do Paryża, gdzie wystawiał na Salonach i współpracował jako grafik i rysownik ilustrator między innymi z paryskim "Le Monde Illustré". Początkowo żył w trudnych warunkach, z czasem zyskał duży rozgłos we Francji, a także w Ameryce. Sukces finansowy uzyskał dzięki stałemu kontraktowi podpisanemu ze znanym paryskim marszandem Adolfem Goupilem.
Po opuszczeniu Paryża osiadł w zakupionym przez siebie dworku we wsi Kuklówka na Mazowszu. Kilkakrotnie wyjeżdżał na Litwę, Podole, Polesie i Ukrainę, był wybitnym pejzażystą i ilustratorem tamtejszego życia wiejskiego. Był jednym z inicjatorów oraz honorowym prezesem Stowarzyszenia Artystów Polskich „Sztuka”.
Tworzył realistyczne, nastrojowe lub żywiołowe pejzaże i sceny z życia chłopów; pozostawał na uboczu współczesnych prądów artystycznych. Przeszedł do historii sztuki jako twórca jedynych w swoim rodzajów, zywiołowym malarskich wizji, trafnie oddających ducha rodzimego krajobrazu i charakter kresowej wsi. Za „Wielka encyklopedia malarstwa polskiego”
Był laureatem licznych nagród, między innymi dwukrotnie otrzymał nagrodę AU. Namalował około 400 obrazów, około 100 obrazów zostało sprzedanych do Stanów Zjednoczonych. W Muzeum Narodowym w Krakowie znajduje się jego 15 obrazów, między innymi jedno z najpopularniejszych jego dzieł Czwórka, eksponowane w galerii w Sukiennicach oraz 1 szkicownik i 13 rysunków.
Pochowany na cmentarzu w Żelechowie.
W Krakowie ma ulicę w IV dzielnicy Prądnik Biały, która biegnie od ulicy Józefa Wybickiego, przecina ulicę Jasnogórską (dawną ulicę Jurija Gagarina) i w Bronowicach Wielkich dochodzi do ulicy Ojcowskiej.
Józef Chełmoński był mistykiem w sztuce, którą żywiołowo odczuwał wszelkimi instynktami swego bogatego zrozumienia i spostrzegawczości. Naturę kochał, wypatrywał ją i chwytał na gorącym uczynku, spijając tajemnice jej czaru, jak rosę niebieską, wdychał pełną piersią jej boskie zapachy, wchłaniał w duszę jej kształty, barwy, jej ciszę lub niepokój. Zdarzyło mi się podpatrzeć go kilkakrotnie, jak otulony w burkę siadywał w borze czy na łąkach lub polanach i robił szkice. Nadawała się do tego malownicza i dzika knieja radziejowicka, część słynnej ongi królewskiej jaktorowskiej puszczy.
Tymi barwnymi słowy wspominał Józefa Chełmońskiego radziejowicki sąsiad i przyjaciel Edward Krasiński, w swej książce: O Radziejowicach i ich gościach niektórych.
Gdyby był synem innego narodu, innego kraju, byłby na ustach wszystkich, podziwiany w muzeach, publikowany w reprodukcjach, opisywany przez literatów i estetyków.... Leon Wyczółkowski
wybrane dzieła:
1870 - Odlot żurawi
1873 - Sprawa przed wójtem
1873 – Podczas deszczu
1874 – Zjazd na polowanie
1875 - Babie lato
1875 – Na folwarku
1877 – Przed karczmą
1877 – Noc na Ukrainie zimą
1878 – Oberek
1878 - Czwórka spienionych koni na śniegu
1878 – Próba czwórki
1879 – Powrót z balu
1879 – Targ na konie w Bałcie
1880 – Trójka
1880 – Sanna
1881 - Czwórka
1883 – Napad wilków
1885 – Sielanka
1886 – Dropie
1888 – Noc gwiaździsta
1891 - Kuropatwy na śniegu
1892 – Świt
1896 - Burza
1896 – Orka
1897 - Dymy - Jesień
1897 – Pastuchy w polu podczas burzy nagroda AU
1897 – Owczarek
1900 - Bociany
1902 – Autoportret
1905 – Pejzaż z krzyżem
1906 - Noc księżycowa
1906 – Dniestr w nocy
1907 - Krzyż w zadymce
1907 – Racławice nagroda AU
1909 – Wnętrze chaty na Polesiu
1910 – Powitanie słońca. Żurawie
kalendarium
1862–1865 – uczył się w Szkole Powiatowej Ogólnej w Łowiczu
1865–1867 – uczył się w Gimnazjum w Warszawie
1867–1871 – uczył się w warszawskiej Klasie Rysunkowej oraz w Prywatnej Szkole Wojciecha Gersona
1869 – rozpoczął wystawiać w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych
1870 – zwiedzał Ukrainę
1871–1874 – studiował w Monachium
1871 – po raz pierwszy wystawiał w krakowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych
1874 – powrócił do kraju, odbył podróż na Ukrainę, zamieszkał w Warszawie
1874–1875 – wraz ze Stanisławem Witkiewiczem, Antonim Piotrowskim i Adamem Chmielowskim prowadził pracownię malarską w Hotelu Europejskim w Warszawie zwaną "kuźnią realizmu"
1875–1887 – mieszkał i pracował w Paryżu
1876 – podpisał umowę z marszandem Adolfem Goupilem
1876, 1878, 1882 – w Paryżu uczestniczył w Salonach
1877, 1878 – odwiedził Włochy
1878 – poślubił Marię Szymanowską
1880–1906 – wystawiał w warszawskim Salonie Aleksandra Krywulta
1884–1892 - współpracował z paryskim "Le Monde Illustré"
1887 – powrócił do Polski, rodzina zamieszkała u państwa Umińskich przy ul. Widok w Warszawie
1889 – osiadł w zakupionym dworku w Kuklówce koło Grodziska Mazowieckiego, gdzie prowadził gospodarstwo rolne
1889 – uhonorowany został Grand Prix na Wystawie Powszechnej w Paryżu
1890, 1907, 1917, 1924, 1927 – odbyły się indywidualne pokazy jego sztuki w Warszawie
1893 – wystawiał w Chicago
1894 – otrzymał złoty medal na wystawie w Glaspalast w Monachium i na Powszechnej Wystawie Sztuki w San Francisco
1897 – mianowany honorowym prezesem Stowarzyszenia Artystów Polskich „Sztuka”
1897 i 1907 – otrzymał nagrodę Akademii Umiejętności z fundacji Probusa Barszczewskiego
1898 – eksponował swoje prace w Wiedniu
1904 – wystawiał w Düsseldorfie
1904 – honorowy członek Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie
1907 – członek honorowy Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie
1907 – odbyły się jego indywidualne wystawy w Krakowie i Lwowie
1913 – nagroda Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych za całokształt działalności artystycznej
źródła:
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Wielka encyklopedia malarstwa polskiego, Wydawnictwo Kluszczyński, Kraków 2011
Tadeusz Dobrowolski, Nowoczesne malarstwo polskie, Wrocław-Kraków 1960
Maciej Masłowski, Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, Warszawa 2014
Maciej Masłowski, Józef Chełmoński, Warszawa 1973
Rutkowska, Słownik Regionalistów Łowickich. Józef Chełmoński, Łowicz 2017